21/06/2026
𝐓𝐑𝐀𝐍𝐆 𝐏𝐇𝐔̣𝐂 𝐁𝐀́ 𝐐𝐔𝐀𝐍 𝐓𝐇𝐎̛̀𝐈 𝐋𝐄̂ 𝐓𝐑𝐔𝐍𝐆 𝐇𝐔̛𝐍𝐆 (𝐩𝐡𝐚̂̀𝐧 𝟒)
𝐓𝐡𝐮̛𝐨̛̀𝐧𝐠 𝐩𝐡𝐮̣𝐜 (𝐓𝐢𝐞̂́𝐩...)
𝐁𝐈̀𝐍𝐇 Đ𝐈́𝐍𝐇 平頂帽
Mũ Ô Sa, áo Thanh Cát vừa là Thường phục khi vào hoàng cung chầu vua, vừa là Thị phục khi vào vương phủ hầu chúa. 𝐍𝐚̆𝐦 𝟏𝟕𝟐𝟏 thời chúa Trịnh Cương, quy chế Thị phục được điều chỉnh: “𝒌𝒉𝒊 𝒄𝒉𝒖́𝒂 𝒄𝒐𝒊 𝒄𝒉𝒊́𝒏𝒉 𝒔𝒖̛̣ 𝒐̛̉ 𝒑𝒉𝒖̉, 𝒃𝒂́ 𝒒𝒖𝒂𝒏 đ𝒆̂̀𝒖 đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ 𝑩𝒊̀𝒏𝒉 Đ𝒊́𝒏𝒉, 𝒎𝒂̣̆𝒄 𝒂́𝒐 𝑻𝒉𝒂𝒏𝒉 𝑪𝒂́𝒕…𝒌𝒉𝒊 𝒄𝒉𝒖́𝒂 𝒕𝒊𝒆̂́𝒑 𝒌𝒉𝒂́𝒄𝒉 𝒐̛̉ 𝒄𝒂́𝒄, 𝒄𝒂́𝒄 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒂̆𝒏 đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ 𝑳𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝑪𝒂̂𝒏, 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒐̃ đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ 𝒀𝒆̂́𝒏 𝑽𝒊̃.”
Phạm Đình Hổ cũng cho biết: "𝑣𝑎̀𝑜 𝑐𝑎́𝑐 𝑘𝑦̀ 𝑡ℎ𝑖 𝐻𝑜̣̂𝑖 𝑑𝑢̛𝑜̛́𝑖 𝑡ℎ𝑜̛̀𝑖 𝑐ℎ𝑢́𝑎 𝑇𝑟𝑖̣𝑛ℎ 𝐺𝑖𝑎𝑛𝑔 (𝑜̛̉ 𝑛𝑔𝑜̂𝑖 1729-1740), 𝑡𝑎̣𝑖 Đ𝑒̣̂ 𝑛ℎ𝑎̂́𝑡 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔, ℎ𝑜𝑎̀𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑛𝑔𝑢̛̣ 𝑔𝑖𝑎́ 𝑡𝑎̣𝑖 đ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝐺𝑖𝑎̉𝑛𝑔 𝑇ℎ𝑢̛, 𝑏𝑎́ 𝑞𝑢𝑎𝑛 đ𝑒̂̀𝑢 đ𝑜̣̂𝑖 𝑚𝑢̃ 𝑃ℎ𝑜̂́𝑐 Đ𝑎̂̀𝑢, 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝐵𝑜̂̉ 𝑝ℎ𝑢̣𝑐, 𝑡ℎ𝑎̆́𝑡 đ𝑎𝑖, đ𝑖 ℎ𝑖𝑎 …Đ𝑒̂́𝑛 Đ𝑒̣̂ 𝑛ℎ𝑖̣ 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔, Đ𝑒̣̂ 𝑡𝑎𝑚 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔 𝑣𝑎̀ Đ𝑒̣̂ 𝑡𝑢̛́ 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̀𝑛𝑔, 𝑝ℎ𝑢̉ 𝑙𝑎̀𝑚 𝑡ℎ𝑎𝑦, 𝑐𝑎́𝑐 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑡ℎ𝑒𝑜 ℎ𝑎̂̀𝑢 đ𝑒̂̀𝑢 đ𝑜̣̂𝑖 𝑚𝑢̃ 𝐵𝑖̀𝑛ℎ Đ𝑖́𝑛ℎ, 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝑎́𝑜 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝐶𝑎́𝑡, 𝑡ℎ𝑎̆́𝑡 𝑡ℎ𝑎𝑜, đ𝑖 𝑡𝑎̂́𝑡.”
Trên thực tế, 𝐦𝐮̃ 𝐁𝐢̀𝐧𝐡 Đ𝐢́𝐧𝐡 đ𝐚̃ 𝐭𝐨̂̀𝐧 𝐭𝐚̣𝐢 𝐭𝐮̛̀ 𝐭𝐫𝐮̛𝐨̛́𝐜 𝐧𝐚̆𝐦 𝟏𝟕𝟐𝟏, với tính chất là trang phục thường nhật của quý tộc và nho sĩ. Loại mũ này từng xuất hiện trong tranh của S. Baron, tranh của Jean-Baptiste Tavernier từ thế kỷ XVII.
Theo Phạm Đình Hổ, vào thời Lê Trung Hưng, mũ Bình Đính được chế thành dạng lục lăng, dáng mũ thấp, là loại mũ sử dụng trong dịp tế lễ. Về sau loại mũ này tiếp tục được cải tiến, làm mũ thường phục cho vua quan, vương công và các nho sĩ. 𝐃𝐚𝐧𝐡 𝐩𝐡𝐚̣̂𝐧 𝐭𝐨̂𝐧 𝐭𝐢 đ𝐮̛𝐨̛̣𝐜 𝐤𝐡𝐮 𝐛𝐢𝐞̣̂𝐭 𝐨̛̉ 𝐜𝐡𝐢𝐞̂̀𝐮 𝐜𝐚𝐨 𝐯𝐚̀ 𝐭𝐫𝐚𝐧𝐠 𝐬𝐮̛́𝐜 𝐭𝐫𝐞̂𝐧 𝐦𝐮̃.
Riêng loại mũ viên thể Bình Đính (thân tròn đỉnh phẳng), làm bằng lông đuôi ngựa, sức vàng trên trán là loại mũ thường nhật của vua chúa và là mũ Thường phục của hoàng tử, vương tử; loại mũ kiểu lục lăng đỉnh lõm, làm bằng sa Nam là mũ Thường phục của thái giám. Các sách như Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Lịch triều hiến chương loại chí, Đại Việt sử ký tục biên đều cho biết mũ của thái giám là mũ Bình Đính sau đổi thành kiểu dáng lục lăng. Alexandre de Rhodes trong Từ điển Việt - Bồ - La định nghĩa: “𝑴𝒖̃ 𝒕𝒉𝒆: 𝑴𝒖̃ 𝒍𝒖̣𝒄 𝒍𝒂̆𝒏𝒈 𝒄𝒖̉𝒂 𝒄𝒂́𝒄 𝒗𝒊̣ 𝒗𝒂̆𝒏 𝒏𝒉𝒂̂𝒏”. “𝑴𝒖̃ 𝒔𝒂́𝒖 𝒈𝒐́𝒄, 𝒎𝒖̃ 𝒍𝒖̣𝒄 𝒍𝒂̆𝒏𝒈, 𝒄𝒂́𝒄 𝒗𝒂̆𝒏 𝒏𝒉𝒂̂𝒏 𝒗𝒂̀ 𝒃𝒂̣̂𝒄 𝒒𝒖𝒚𝒆̂̀𝒏 𝒒𝒖𝒚́ 𝑨𝒏 𝑵𝒂𝒎 𝒔𝒖̛̉ 𝒅𝒖̣𝒏𝒈.”
Như vậy 𝒎𝒖̃ 𝑩𝒊̀𝒏𝒉 Đ𝒊́𝒏𝒉 𝒗𝒐̂́𝒏 𝒄𝒐́ 𝒅𝒂̣𝒏𝒈 𝒕𝒓𝒐̀𝒏, 𝒗𝒆̂̀ 𝒔𝒂𝒖 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 đ𝒐̂̉𝒊 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒅𝒂̣𝒏𝒈 𝒍𝒖̣𝒄 𝒍𝒂̆𝒏𝒈. Riêng mũ của thái giám đỉnh lõm, phân biệt với mũ đỉnh phẳng (Bình Đính) của vua quan và nho sĩ. Qua một số tranh ảnh thời Lê Trung Hưng hiện còn, có thể thấy mũ Bình Đính màu đen, có kiểu dáng khá cao, mũ của văn nhân nho sĩ đều không có trang sức. Vị quan Triều Tiên là Mân Ám khi trả lời câu hỏi của vua Túc Tông về phong tục của người Việt triều Lê đã miêu tả đoàn cống sứ Đại Việt sang Bắc Kinh, ngoại trừ chánh sứ, những người đi theo “đ𝒆̂̀𝒖 𝒎𝒂̣̆𝒄 𝒂́𝒐 đ𝒆𝒏, đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ đ𝒆𝒏, 𝒌𝒊𝒆̂̉𝒖 𝒅𝒂́𝒏𝒈 𝒎𝒖̃ 𝒓𝒂̂́𝒕 𝒄𝒂𝒐, 𝒃𝒂̂́𝒕 𝒌𝒆̂̉ 𝒔𝒂𝒏𝒈 𝒉𝒆̀𝒏 đ𝒆̂̀𝒖 𝒙𝒐̃𝒂 𝒕𝒐́𝒄.”
Theo ghi chép của Vũ trung tùy bút, mũ thân tròn đỉnh phẳng và mũ lục lăng đỉnh lõm là hai biến thể của mũ Đinh Tự, song cách phân loại như vậy là bất hợp lý. 𝑲𝒊𝒆̂̉𝒖 𝒎𝒖̃ đ𝒊̉𝒏𝒉 𝒑𝒉𝒂̆̉𝒏𝒈 𝒗𝒂̀ 𝒌𝒊𝒆̂̉𝒖 𝒎𝒖̃ 𝒍𝒖̣𝒄 𝒍𝒂̆𝒏𝒈 𝒏𝒆̂𝒏 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒄𝒐𝒊 𝒍𝒂̀ 𝒃𝒊𝒆̂́𝒏 𝒕𝒉𝒆̂̉ 𝒄𝒖̉𝒂 𝒎𝒖̃ 𝑩𝒊̀𝒏𝒉 Đ𝒊́𝒏𝒉, riêng kiểu mũ thứ ba Phạm Đình Hổ miêu tả - “thân tròn may bó, làm bằng vải Thanh Cát, là mũ thông dụng của sĩ thứ, nha lại và binh lính. Gặp ngày quốc tang thì các quan đại thần khi chầu hầu cũng đội, nhưng hình dáng mũ khác nhau” - mới nên coi là biến thể của mũ Đinh Tự.
Đ𝐈𝐍𝐇 𝐓𝐔̛̣ (Thanh Cát, Đa La) 丁字巾
Mũ Đinh Tự trở thành mũ Thường phục của bá quan văn võ nhà Trần 𝐤𝐞̂̉ 𝐭𝐮̛̀ 𝐧𝐚̆𝐦 𝟏𝟑𝟎𝟏. Tuy nhiên sau khi trải qua các đợt cải cách trang phục trong suốt thời Trần - Hồ - Lê sơ, đến thời Lê Trung Hưng, kiểu dáng và đối tượng sử dụng của mũ Đinh Tự đều đã thay đổi.
Vào thời Lê Trung Hưng, 𝒎𝒖̃ Đ𝒊𝒏𝒉 𝑻𝒖̛̣ 𝒑𝒉𝒂̂̀𝒏 𝒍𝒐̛́𝒏 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒔𝒖̛̉ 𝒅𝒖̣𝒏𝒈 𝒕𝒓𝒐𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̣𝒎 𝒗𝒊 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒍𝒂̣𝒊 𝒄𝒂̂́𝒑 𝒕𝒉𝒂̂́𝒑, 𝒃𝒊𝒏𝒉 𝒍𝒊́𝒏𝒉 𝒗𝒂̀ 𝒕𝒉𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈 𝒅𝒂̂𝒏. Riêng trong trường hợp quốc tang, các quan đại thần, thậm chí thế tử, vương tử cũng đều sử dụng mũ Đinh Tự làm từ vải Thanh Cát (tức là mũ Thanh Cát). Hoàng Lê nhất thống chí miêu tả Thế tử Trịnh Tông nằm mơ thấy mình mặc áo màu quỳ, đầu đội mũ Đinh Tự, đứng ở phủ đường, ngày hôm sau nói với gia thần:“𝑇𝑎 𝑚𝑜̛ 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑣𝑎̣̂𝑦, 𝑙𝑎̀ đ𝑖𝑒̂̀𝑚 𝑐𝑜́ 𝑡𝑎𝑛𝑔 (𝑐ℎ𝑖̉ 𝑣𝑖𝑒̣̂𝑐 𝑐ℎ𝑢́𝑎 𝑇𝑟𝑖̣𝑛ℎ 𝑆𝑎̂𝑚 𝑚𝑎̂́𝑡).” Phạm Đình Hổ cũng ghi nhận: “𝑔𝑎̣̆𝑝 𝑛𝑔𝑎̀𝑦 𝑞𝑢𝑜̂́𝑐 𝑡𝑎𝑛𝑔, 𝑣𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔 𝑐𝑜̂𝑛𝑔, 𝑘ℎ𝑎𝑛ℎ 𝑠𝑖̃ đ𝑒̂̀𝑢 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝑎́𝑜 𝑚𝑎̀𝑢 𝑞𝑢𝑦̀.”
Theo 𝐪𝐮𝐲 𝐜𝐡𝐞̂́ 𝐧𝐚̆𝐦 𝟏𝟕𝟐𝟏, mũ Thanh Cát được áp dụng làm Thường phục kiêm Thị phục cho những đối tượng sau:
Đ𝐎̂́𝐈 𝐓𝐔̛𝐎̛̣𝐍𝐆 𝐒𝐔̛̉ 𝐃𝐔̣𝐍𝐆 𝐌𝐔̃ 𝐓𝐇𝐀𝐍𝐇 𝐂𝐀́𝐓
(theo Lịch triều hiến chương Loại chí)
+ Hoàng tử, vương tử từ chức tả hữu đô đốc, có tước quận công trở lên: Khi vào hầu dùng mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát kiểu phú hậu, không lót
+ Hoàng tử, vương tử từ chức đô đốc đồng tri có tước quận công trở xuống: Khi vào hầu dùng mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát kiểu phú hậu, có lót
+ Con cháu các quan võ được phong ấm trở lên: Khi vào hầu làm việc dùng mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát có lót.
+ Ở trung thư sảnh, các chức hoa văn học sinh, án lại, xá nhân, tướng thần lại, lệnh sử, thư tả, nội thư tả; ở các văn nha môn thì các chức đô lại, đề lại, điển lại, thông lại: Khi vào hầu làm việc thì dùng mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát không lót
+ Các chức đô lễ, trấn điện quân tướng quân, lực sĩ hiệu úy, thiên hộ, quản lãnh, phó đô lễ, chánh đô úy, phó thiên hộ, trung úy, lang tướng, phó quản lãnh, bách hộ, đề hạt, phó trung úy, phó lang tướng, tả hữu tiền hậu lang tướng, đô úy, chánh võ úy, phó đề hạt, tả hữu tiền hậu phó lang tướng, phó võ úy, vệ úy, phó đô úy, phó trung úy: Mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát có lót
+ Cai đội, phó cai đội, chánh đội trưởng, phó đội trưởng đã dự trông coi quân lính mà chưa có chức tước: Mũ Thanh Cát, áo Thanh Cát không lót
Ngoài ra, quy chế phẩm phục của triều Lê Trung Hưng còn có một loại mũ làm từ chất liệu Đa La, có kiểu dáng tương tự mũ Thanh Cát, Đinh Tự. Theo Thanh triều văn hiến thông khảo của nhà Thanh ghi nhận, vào lễ Triều hạ, “𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑣𝑜̃ đ𝑜̣̂𝑖 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎 𝑁𝑖 đ𝑜̉ 𝑐𝑎́𝑐 𝑠𝑎̆́𝑐, 𝑎́𝑜 𝑏𝑎̀𝑜 𝑡ℎ𝑢̣𝑛𝑔 𝑡𝑎𝑦 𝑙𝑎̀𝑚 𝑏𝑎̆̀𝑛𝑔 đ𝑜𝑎̣𝑛 𝑠𝑎̣̆𝑐 𝑠𝑜̛̃, 𝑎́𝑜 𝑀𝑎̃ 𝑄𝑢𝑎́𝑖 đ𝑒̂́𝑛 𝑣𝑎𝑖 (𝑐ℎ𝑖̉ 𝑎́𝑜 𝑘ℎ𝑜𝑎́𝑐 𝑛𝑔𝑜𝑎̀𝑖 𝑘ℎ𝑜̂𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑜̂́𝑛𝑔 𝑡𝑎𝑦 𝑎́𝑜, 𝑐ℎ𝑖̉ 𝑐ℎ𝑎̂́𝑚 đ𝑒̂́𝑛 𝑛𝑔𝑎𝑛𝑔 𝑣𝑎𝑖) 𝑙𝑎̀𝑚 𝑏𝑎̆̀𝑛𝑔 Đ𝑎 𝐿𝑎 𝑁𝑖 𝑚𝑎̀𝑢 đ𝑜̉. 𝐶𝑢̃𝑛𝑔 𝑐𝑜́ 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝐵𝑜̂̉ 𝑝ℎ𝑢̣𝑐 𝑡ℎ𝑒̂𝑢 ℎ𝑖̀𝑛ℎ ℎ𝑜̂̉ 𝑏𝑎́𝑜, 𝑣𝑜𝑖.”
Tuy nhiên, theo Lê triều hội điển và Loại chí thì 𝒎𝒖̃ Đ𝒂 𝑳𝒂 𝒍𝒂̀ 𝒍𝒐𝒂̣𝒊 𝒎𝒖̃ 𝒂́𝒑 𝒅𝒖̣𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒐 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒔𝒐̂́ 𝒉𝒂̣𝒏𝒈 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒃𝒊𝒏𝒉 𝒏𝒉𝒂̂́𝒕 đ𝒊̣𝒏𝒉, 𝒑𝒉𝒂̂̀𝒏 𝒍𝒐̛́𝒏 𝒍𝒂̀ 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒃𝒊𝒏𝒉 𝒄𝒂̂́𝒑 𝒕𝒉𝒂̂́𝒑, không phải trang phục của quan võ nói chung như ghi nhận của Hội điển nhà Thanh. Lê triều hội điển ghi rằng, “𝑙𝑖́𝑛ℎ 𝑇ℎ𝑖̣ ℎ𝑎̣̂𝑢 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝑎́𝑜 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎… 𝑇𝑒̂́𝑡 𝑁𝑔𝑢𝑦𝑒̂𝑛 Đ𝑎́𝑛 ℎ𝑎̆̀𝑛𝑔 𝑛𝑎̆𝑚, 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑏𝑖𝑛ℎ 𝑝ℎ𝑖𝑒̂𝑛 đ𝑒̂̀𝑢 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑎́𝑜 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎… 𝑉𝑎̀𝑜 𝑙𝑒̂̃ 𝑦𝑒̂́𝑡 đ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑁𝑎𝑚 𝐺𝑖𝑎𝑜, 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑏𝑖𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑖̣ ℎ𝑎̣̂𝑢 𝑡ℎ𝑒𝑜 ℎ𝑎̂̀𝑢 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑎́𝑜 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎, 𝑛𝑔𝑜𝑎̣𝑖 𝑏𝑖𝑛ℎ 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎, 𝑎́𝑜 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝐶𝑎́𝑡; 𝑣𝑎̀𝑜 𝑙𝑒̂̃ 𝐷𝑖𝑒̂𝑛 𝑇ℎ𝑜̣, 𝑡𝑢̛̀ 𝑠𝑜̛́𝑚, 𝑙𝑖́𝑛ℎ 𝑡𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑚𝑎̃ 𝑣𝑎̀ 𝑙𝑖́𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑖̣ 𝑣𝑒̣̂ 𝑡ℎ𝑒𝑜 𝑡ℎ𝑢̛́ 𝑡𝑢̛̣ 𝑣𝑎̀𝑜 ℎ𝑎̂̀𝑢, 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑏𝑖𝑛ℎ 𝑡ℎ𝑖̣ 𝑣𝑒̣̂ đ𝑒̂̀𝑢 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑚𝑢̃ 𝑎́𝑜 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝐶𝑎́𝑡, 𝑞𝑢𝑎𝑛 𝑏𝑖𝑛ℎ 𝑡𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔 𝑚𝑎̃ đ𝑒̂̀𝑢 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑎́𝑜 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎.”
Lịch triều hiến chương loại chí cho biết, mỗi khi vua Lê xuất cung, đoàn Lỗ bộ đại giá đi theo được quy định: “𝑐𝑎́𝑐 𝑐𝑎̂́𝑚 𝑞𝑢𝑎̂𝑛 𝑜̛̉ 𝑛𝑜̣̂𝑖 đ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑛ℎ𝑢̛ 𝑐𝑎́𝑐 𝐻𝑖𝑒̣̂𝑢 𝑡ℎ𝑖̣ 𝑘𝑖𝑒̣̂𝑢 𝑡𝑦, 𝑇ℎ𝑖̣ 𝑐𝑎̣̂𝑛 𝑡𝑦, 𝑇ℎ𝑖̣ 𝑛𝑜̣̂𝑖 𝑡𝑦, 𝐻𝑖𝑒̣̂𝑢 𝑙𝑢̛̣𝑐 𝑡𝑦, 𝑇𝑎̉ 𝑙𝑜𝑎𝑛 𝑔𝑖𝑎́ 𝑡𝑦, 𝐻𝑢̛̃𝑢 𝑙𝑜𝑎𝑛 𝑔𝑖𝑎́ 𝑡𝑦, 𝐾𝑖𝑚 𝑛𝑔𝑜̂ 𝑣𝑒̣̂, 𝐶𝑎̂̉𝑚 𝑦 𝑣𝑒̣̂, 𝑇𝑖𝑒̂𝑛 𝑡𝑎̉ đ𝑜̣̂𝑖, 𝑇𝑖𝑒̂𝑛 ℎ𝑢̛̃𝑢 đ𝑜̣̂𝑖, 𝑚𝑢̃ 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎 đ𝑜̉, 𝑎́𝑜 𝑑𝑢̀𝑛𝑔 𝑎́𝑜 𝑇ℎ𝑎𝑛ℎ 𝐶𝑎́𝑡, 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑎𝑦 𝑟𝑜̣̂𝑛𝑔, 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡𝑎𝑦 ℎ𝑒̣𝑝, 𝑣𝑖𝑒̂̀𝑛 đ𝑜̉ 𝑛𝑒̣𝑝 𝑡𝑟𝑎̆́𝑛𝑔, 𝑐𝑎̉ 𝑡ℎ𝑎̉𝑦 560 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖, 𝑠𝑎̆́𝑝 𝑏𝑎̀𝑦 𝑛𝑔ℎ𝑖 𝑡𝑟𝑢̛𝑜̛̣𝑛𝑔. Đ𝑜̣̂𝑖 đ𝑖 đ𝑎̂̀𝑢 𝑡ℎ𝑖̀ 𝑐𝑜̛̀ 𝑛ℎ𝑎̣̂𝑡 𝑛𝑔𝑢𝑦𝑒̣̂𝑡, 𝑐𝑜̛̀ 𝑛𝑔𝑢̃ 𝑝ℎ𝑢̛𝑜̛𝑛𝑔, 𝑐𝑜̛̀ 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑝 𝑛ℎ𝑖̣ 𝑡ℎ𝑎̂̀𝑛, 𝑐𝑜̛̀ 𝑙𝑜𝑛𝑔 𝑣𝑎̂𝑛, 𝑟𝑜̂̀𝑖 đ𝑒̂́𝑛 40 𝑔𝑎̣̂𝑦 𝑚𝑎̣ 𝑣𝑎̀𝑛𝑔, 40 𝑘𝑖𝑒̂́𝑚 𝑛𝑎̣𝑚 𝑏𝑎̣𝑐, 20 𝑐𝑜𝑛 𝑛𝑔𝑢̛̣𝑎, 𝑟𝑜̂̀𝑖 20 𝑇𝑟𝑎̂́𝑛 đ𝑖𝑒̣̂𝑛 𝑡𝑢̛𝑜̛́𝑛𝑔 𝑐𝑎̂̀𝑚 𝑑𝑢̀𝑖 𝑐𝑢̀𝑛𝑔 đ𝑜̣̂𝑖 𝑚𝑢̃ Đ𝑎 𝐿𝑎 đ𝑜̉, 𝑚𝑎̣̆𝑐 𝑎́𝑜 𝑔𝑎̂́𝑚 𝑥𝑎𝑛ℎ, 𝐵𝑜̂̉ 𝑡𝑢̛̉ 𝑣𝑜𝑖, 𝑑𝑢̛𝑜̛́𝑖 𝑐𝑜́ 𝑏𝑖́𝑡 𝑡𝑎̂́𝑡 𝑐ℎ𝑒 đ𝑎̂̀𝑢 𝑔𝑜̂́𝑖”
Chỉ Nam ngọc âm giải thích: “Áo g*i là La Đà Ni”. 𝑪𝒂́𝒄 𝒕𝒖̛̀ Đ𝒂 𝑳𝒂, Đ𝒂 𝑳𝒂 𝑵𝒊 𝒉𝒂𝒚 𝑳𝒂 Đ𝒂̀ 𝑵𝒊 𝒕𝒉𝒖̛̣𝒄 𝒄𝒉𝒂̂́𝒕 đ𝒆̂̀𝒖 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒄𝒖̀𝒏𝒈 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒍𝒐𝒂̣𝒊 𝒗𝒂̉𝒊 𝒈𝒂𝒊, 𝒑𝒉𝒂̂̀𝒏 𝒍𝒐̛́𝒏 𝒄𝒐́ 𝒎𝒂̀𝒖 𝒙𝒂𝒏𝒉 𝒗𝒂̀ đ𝒐̉. Kết hợp các ghi chép trên với tư liệu tranh tượng hiện còn, có thể khẳng định, mũ Đa La, Thanh Cát đều có kiểu dáng như mũ Đinh Tự. Mũ Đa La được gọi là Đa La là bởi được làm từ chất liệu “đa la”, tương tự trường hợp của mũ Thanh Cát. Mũ Thanh Cát được làm bằng vải Thanh Cát màu đen nên Phạm Đình Hổ xếp vào dạng mũ thứ ba của mũ Đinh Tự. Trang phục mũ Đa La có thể kết hợp với áo Đa La, cũng có thể kết hợp với áo Thanh Cát, áo gấm xanh.
Các loại áo này phần lớn có kiểu giao lĩnh, song cũng có loại áo cổ tròn cộc tay tương tự áo Mã Quái như miêu tả của Thanh triều văn hiến thông khảo.
𝐋𝐔̛𝐎̛𝐍𝐆 𝐂𝐀̂𝐍, 𝐘𝐄̂́𝐍 𝐕𝐈̃ 涼巾、燕尾
Tham tụng Nguyễn Công Hãng nhận thấy “𝑡𝑢̛̀ 𝑡ℎ𝑜̛̀𝑖 𝑇𝑟𝑢𝑛𝑔 𝐻𝑢̛𝑛𝑔 𝑣𝑒̂̀ 𝑠𝑎𝑢, 𝑝ℎ𝑎̂̉𝑚 𝑝ℎ𝑢̣𝑐 𝑐ℎ𝑢̛𝑎 đ𝑢̛𝑜̛̣𝑐 𝑐ℎ𝑖́𝑛ℎ đ𝑎́𝑛𝑔, 𝑘ℎ𝑖 đ𝑖 𝑠𝑢̛́ 𝑙𝑖𝑒̂̀𝑛 𝑝ℎ𝑜̉𝑛𝑔 𝑡𝑖̀𝑚 𝑞𝑢𝑦 𝑐ℎ𝑒̂́ 𝑛ℎ𝑎̀ 𝑀𝑖𝑛ℎ đ𝑒𝑚 𝑣𝑒̂̀ 𝑛𝑢̛𝑜̛́𝑐, đ𝑒̂́𝑛 𝑘ℎ𝑖 𝑙𝑎̀𝑚 𝑡𝑒̂̉ 𝑡𝑢̛𝑜̛́𝑛𝑔, đ𝑖̣𝑛ℎ 𝑙𝑎̣𝑖 𝑝ℎ𝑎̂̉𝑚 𝑝ℎ𝑢̣𝑐”, theo đó quy định: “𝒀𝒆̂́𝒏 𝒑𝒉𝒖̣𝒄, 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒂̆𝒏 đ𝒐̣̂𝒊 𝑳𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝑪𝒂̂𝒏, 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒐̃ đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ 𝒀𝒆̂́𝒏 𝑽𝒊̃, 𝒂́𝒐 𝑻𝒉𝒂𝒏𝒉 𝑪𝒂́𝒕 𝒄𝒐́ 𝒑𝒉𝒖́ 𝒉𝒂̣̂𝒖, 𝒕𝒉𝒖̛́ đ𝒆̂́𝒏 𝒍𝒂̀ 𝒎𝒖̃ Đ𝒊𝒏𝒉 𝑻𝒖̛̣ 𝒌𝒆̂́𝒕 𝒉𝒐̛̣𝒑 𝒗𝒐̛́𝒊 𝒂́𝒐 𝒄𝒐́ 𝒍𝒐́𝒕.”
Tang thương ngẫu lục nhận định Lương Cân và Yến Vĩ là mũ Yến phục, cũng tức là Tiện phục. Song trên thực tế đây cũng là trang phục bá quan mặc khi vào hầu chúa. Vũ trung tùy bút còn cho biết, Nguyễn Khản và chúa Trịnh Sâm là bạn áo vải, khi chúa lên ngôi (năm 1765), mỗi khi nghe hát, đều lệnh cho Nguyễn Khản ngồi hầu, ông đội Lương Cân, mặc Tiện phục, ngồi tựa giường ngự, cầm chầu điểm hát.
Ngoài ra, các sách Cương mục, Loại chí, Đại Việt sử ký tục biên, Lịch triều tạp kỷ, Vũ trung tùy bút và Tang thương ngẫu lục đều ghi nhận việc tể thần Nguyễn Công Hãng chế ra các loại mũ dành cho bá quan văn võ. Song Cương mục, Loại chí, Đại Việt sử ký tục biên đều gọi mũ Lương Cân là 𝐦𝐮̃ 𝐓𝐫𝐮̀𝐧𝐠 𝐃𝐢𝐞̣̂𝐩, mũ Yến Vĩ là 𝐦𝐮̃ Đ𝐨̛𝐧 𝐃𝐢𝐞̣̂𝐩, riêng Cương mục còn dẫn lời Ngô Thì Sĩ cho biết: “𝑵𝒉𝒖̛̃𝒏𝒈 𝒏𝒂̆𝒎 𝑩𝒂̉𝒐 𝑻𝒉𝒂́𝒊 (1720-1729) 𝒄𝒖̉𝒂 𝒃𝒂̉𝒏 𝒕𝒓𝒊𝒆̂̀𝒖 𝒎𝒐̛́𝒊 đ𝒂̣̆𝒕 𝒓𝒂 𝒒𝒖𝒚 𝒄𝒉𝒆̂́ 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒐̃ đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ Đ𝒐̛𝒏 𝑫𝒊𝒆̣̂𝒑, 𝒒𝒖𝒂𝒏 𝒗𝒂̆𝒏 đ𝒐̣̂𝒊 𝒎𝒖̃ 𝑻𝒓𝒖̀𝒏𝒈 𝑫𝒊𝒆̣̂𝒑 […] 𝑻𝒆̂̉ 𝒕𝒉𝒂̂̀𝒏 𝑵𝒈𝒖𝒚𝒆̂̃𝒏 𝑪𝒐̂𝒏𝒈 𝑯𝒂̃𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒊𝒆̂́𝒕 𝒕𝒖̛̣ 𝒕𝒉𝒆𝒐 𝒕𝒖̛̣ 𝒅𝒂̣𝒏𝒈 𝒄𝒖̉𝒂 𝒄𝒉𝒖̛̃ 𝑽𝒂̆𝒏, 𝒄𝒉𝒖̛̃ 𝑽𝒐̃ 𝒎𝒂̀ 𝒄𝒉𝒆̂́ 𝒓𝒂 𝒉𝒂𝒊 𝒍𝒐𝒂̣𝒊 𝒎𝒖̃ 𝒏𝒂̀𝒚.” Phạm Đình Hổ giải thích “𝐋𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐂𝐚̂𝐧 𝐥𝐚̀ 𝐦𝐮̃ 𝐥𝐚́”, “𝐘𝐞̂́𝐧 𝐕𝐢̃ 𝐜𝐚̂𝐧 𝐥𝐚̀ 𝐦𝐮̃ đ𝐮𝐨̂𝐢 𝐞́𝐧”.
Mục Tang nghi, Tang phục trong Lễ nghi chí, Phan Huy Chú cho biết, khi có quốc tang, phàm mũ bằng sa đoạn Bắc, mũ Lương Cân và mũ Yến Vĩ lục lăng đều theo dạng thức mà làm bằng sa đen Nam, không làm hoa màu lòe loẹt. Chúng tôi cho rằng Yến Vĩ lục lăng chính là mũ Yến Vĩ.
Tóm lại, có thể thấy mũ Lương Cân và Yến Vĩ do tham tụng Nguyễn Công Hãng chế tạo sau khi tham khảo quy chế của nhà Minh, trong đó mũ 𝑳𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝑪𝒂̂𝒏 𝒕𝒖̛𝒐̛̣𝒏𝒈 𝒉𝒊̀𝒏𝒉 𝒄𝒉𝒖̛̃ 𝑽𝒂̆𝒏, 𝒄𝒐́ 𝒉𝒂𝒊 𝒍𝒂́ 𝒄𝒉𝒆̃ 𝒔𝒂𝒏𝒈 𝒉𝒂𝒊 𝒃𝒆̂𝒏 𝒏𝒆̂𝒏 𝒄𝒐̀𝒏 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒈𝒐̣𝒊 𝒍𝒂̀ 𝑻𝒓𝒖̀𝒏𝒈 𝑫𝒊𝒆̣̂𝒑 (𝒍𝒂́ 𝒌𝒆́𝒑), 𝒎𝒖̃ 𝒀𝒆̂́𝒏 𝑽𝒊̃ 𝒕𝒖̛𝒐̛̣𝒏𝒈 𝒉𝒊̀𝒏𝒉 𝒄𝒉𝒖̛̃ 𝑽𝒐̃, 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒄𝒐́ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒍𝒂́ 𝒑𝒉𝒊́𝒂 𝒔𝒂𝒖 𝒎𝒖̃ 𝒕𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝒕𝒖̛̣ 𝒉𝒊̀𝒏𝒉 đ𝒖𝒐̂𝒊 𝒆́𝒏 𝒏𝒆̂𝒏 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒈𝒐̣𝒊 𝒍𝒂̀ Đ𝒐̛𝒏 𝑫𝒊𝒆̣̂𝒑 (𝒍𝒂́ đ𝒐̛𝒏), 𝒕𝒉𝒂̂𝒏 𝒎𝒖̃ 𝒄𝒐́ 𝒅𝒂̣𝒏𝒈 𝒍𝒖̣𝒄 𝒍𝒂̆𝒏𝒈. Chúng tôi cho rằng loại mũ Lương Cân có từ thời Lê sơ mà vua Lê Thánh Tông từng cấm dân gian chế tạo cũng như mũ Lương Cân đen áp dụng làm Triều phục cho hoàng tử, vương tử chưa được phong tước, với loại mũ Lương Cân phỏng hình dạng chữ Văn do Tham tụng Nguyễn Công Hãng chế ra là hai loại mũ khác nhau. Với cứ liệu hiện có, chưa xác định được hình dáng cụ thể của các loại mũ này, nên ở đây đành để lại dưới dạng tồn nghi, chờ khảo cứu về sau.
*Nguồn: sách Ngàn năm áo mũ (Trần Quang Đức)
