03/09/2026
🫖 ẤM 𝗧𝗢𝗞𝗢𝗡𝗔𝗠𝗘 𝗞𝗬𝗨𝗦𝗨 – CÂU CHUYỆN CỦA ĐẤT, LỬA VÀ BÀN TAY NGHỆ NHÂN
(Bài viết hơi dài dành cho những bạn tìm hiểu về ấm Tokoname)
Thành phố Tokoname thuộc tỉnh Aichi, nằm ở miền trung Nhật Bản, là một vùng đất gốm cổ nổi tiếng. Đây cũng là “thành phố của những chú mèo chiêu tài” 😻 – nơi sản xuất Maneki-neko rất nổi tiếng của Nhật Bản.
Tokoname là một trong Lục Cổ Diêu – Sáu lò gốm cổ của Nhật Bản, cùng với Seto, Echizen, Shigaraki, Tamba và Bizen.
Nghề gốm Tokoname có lịch sử khoảng 900 năm, từ đầu thế kỷ XII. Riêng nghề làm ấm trà Kyusu (急須) ở Tokoname bắt đầu phát triển từ cuối thời Edo, khoảng 200 năm trước, cùng với sự thịnh hành của văn hóa uống Sencha. Đến thời Minh Trị, Đại Chính và Chiêu Hòa, Tokoname Kyusu ngày càng nổi tiếng và trở thành một trong những sản phẩm tiêu biểu của vùng đất này.
Điều thú vị là Tokoname vẫn còn những gia đình nghệ nhân truyền nghề qua nhiều thế hệ. Người đời thứ 3, thứ 5, thứ 6… vẫn tiếp tục làm ấm, nhưng mỗi thế hệ lại có cách nghiên cứu đất, lửa và tạo hình của riêng mình.
🏺 ĐI THĂM NGHỆ NHÂN KONISHI YOHEI
Lần này Mermaid có dịp đến thăm xưởng của nghệ nhân Konishi Yohei (小西洋平), sinh năm 1941 tại Tokoname.
Ông là con trai trưởng của nghệ nhân làm Kyusu Konishi Yusen và là một trong những nghệ nhân tiêu biểu còn gìn giữ kỹ thuật làm ấm thủ công bằng bàn xoay và dùng lò nung củi.
Đặc biệt, kỹ thuật “chế tác Kyusu thủ công bằng bàn xoay” – ロクロによる手造り急須技法 của Konishi Yohei đã được Thành phố Tokoname công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp thành phố.
Ông còn phát triển kỹ thuật Nerikomi-cut riêng, vừa kế thừa truyền thống vừa tạo ra cách biểu đạt mới trên chiếc ấm.
🌿 ĐẤT TOKONAME – MÀU CỦA ĐẤT CHƯA PHẢI LÀ MÀU CỦA CHIẾC ẤM
Trong lịch sử Kyusu Tokoname có hai dòng đất rất đáng chú ý:
Hakudei (白泥 – Bạch nê) – đất trắng.
Shudei (朱泥 – Chu nê) – dòng đất nổi tiếng với sắc đỏ đặc trưng của ấm Tokoname.
Khoảng thời Tenpō (1830–1844), đất Hakudei được phát hiện tại khu vực Itayama và được sử dụng để làm ấm. Đến năm 1854, vào cuối thời Edo, nghệ nhân Sugie Jumondō được ghi nhận đã thành công trong việc tạo ra Shudei Kyusu – ấm Chu nê đỏ, mở ra một dấu ấn rất quan trọng của Tokoname Kyusu.
Cùng một nền đất nhưng nung trong môi trường giàu oxy hay hạn chế oxy có thể cho những biểu hiện màu rất khác nhau. Màu cuối cùng còn phụ thuộc vào thành phần khoáng của đất, hàm lượng sắt, cách luyện đất, nhiệt độ và đặc biệt là môi trường nung.
Vì vậy, màu đen trên một chiếc ấm là kết quả của những biến đổi hóa học của đất trong môi trường nung.
🌊 MOGAKE – KHI RONG BIỂN ĐỂ LẠI DẤU VẾT TRÊN CHIẾC ẤM
Một trong những kỹ thuật thích nhất ở Tokoname là Mogake (藻掛け).
Rong biển khô được đặt hoặc quấn trực tiếp quanh thân ấm trước khi nung.
Trước khi làm trên chiếc ấm thật, nghệ nhân còn làm những test piece – mẫu thử, để kiểm tra rong biển sẽ phản ứng với đất và nhiệt độ như thế nào.
Khi vào lò, phần hữu cơ của rong biển cháy đi, còn thành phần khoáng tương tác với bề mặt đất nung, để lại những vệt màu tự nhiên rất đặc biệt.
Những đường ấy không phải được vẽ lên chiếc ấm. Nghệ nhân chỉ quyết định đặt rong biển ở đâu, quấn thế nào. Còn hình ảnh cuối cùng là cuộc gặp gỡ giữa Đất – Rong biển – Khoáng chất – Lửa – và Thời gian. Vì vậy mỗi chiếc Mogake mang một dấu vết riêng “độc bản”.
🫖 KYUSU KHÔNG CHỈ CÓ MỘT DÁNG
Những chiếc Kyusu (急須) cũng mang nhiều dáng vẻ khác nhau:
Yokode Kyusu (横手急須) có tay cầm ngang bên hông – đây là dáng rất quen thuộc khi nhắc đến ấm trà Nhật.
Ushirode Kyusu (後手急須) có tay cầm phía sau, gần với cấu trúc của ấm trà phương Tây.
Uwade Kyusu (上手急須) có quai xách phía trên.
Và Hōhin (宝瓶) không có tay cầm, thường được dùng cho Gyokuro và những loại trà pha ở nhiệt độ thấp.
Nhưng dù mang hình dáng nào, thì điều gì quan trọng nhất“Kyusu trước hết là dụng cụ để pha trà.”Nắp và thân phải ăn khớp. Cầm phải thuận tay. Nước phải thoát tốt. Vòi phải cho một dòng nước đẹp. Bí quyết để dòng nước rót ra đẹp là kinh nghiệm cũng rất khó, phần miệng vòi phải được làm thật mỏng và góc của vòi phải được tính toán chính xác. Dòng nước phải liền, gọn, ổn định và đẹp.
🤲 DẤU TAY CỦA NGƯỜI NGHỆ NHÂN
Konishi Yohei đặc biệt coi trọng Tezukuri (手作り) – làm bằng tay.
Vì vậy trên chiếc ấm có thể nhận ra những dấu vết rất nhỏ của việc miết, ấn, tạo hình bằng đầu ngón tay.
Đối với đồ công nghiệp, chúng ta có thể gọi đó là sự không tuyệt đối đồng đều. Nhưng đối với một tác phẩm thủ công, thì đó chính là bằng chứng chiếc ấm này từng nằm trong đôi bàn tay của một người nghệ nhân.
Mỗi chiếc ấm vì vậy là một bản thể riêng. Không chiếc nào hoàn toàn giống chiếc nào.
Đó cũng là lý do Tokoname Kyusu rất thú vị đối với người uống trà, người sưu tầm và cả khi được lựa chọn làm một món quà tinh tế.
Nó nằm trong cả hành trình:
Đất tạo nên thân ấm.
Bàn tay tạo nên hình hài.
Lửa tạo nên sắc thái.
Và trà hoàn thành ý nghĩa của chiếc ấm là pha nên một chén trà ngon. 🍵
📍 THÔNG TIN BỘ SƯU TẬP
• Tên: Ấm trà Tokoname Kyusu
• Tên riêng: Mỗi ấm mang một tên riêng
• Chất liệu: Gốm Tokoname
• Chế tác: Nghệ nhân thủ công
• Dung tích: khoảng 200–300 ml
• Xuất xứ: Tokoname – Aichi – Nhật Bản.
🗼 62 Lê Lai, phường Vũng Tàu, TP.HCM
📞 0908729177
