mục thoại

22/11/2022

Rung chấn
---
Một hôm nọ tôi nghe người bạn tôi kể chuyện về một kẻ tên Iirin Yighar "thợ săn".

Nghe đâu hắn vốn là người Rataq gốc Racsagadam. Khi xưa, hắn từng ở một vùng quê yên bình mà sống động, còn dân làng thường tổ chức những buổi hội hè để vui chơi với nhau. Khi hắn lên 5, những cuộc chiến tranh liên miên trên thế giới kết thúc, mở ra kỷ nguyên hoà bình mới. Khi đó, có những nơi bị cuốn vào vòng xoáy chiến tranh, nợ nần chồng chất, mà Racsagcadam là một trong số ấy. Những nơi như vậy buộc phải tìm cách mở cửa thị trường để phát triển kinh tế, và quê nhà Iirin đã đón nhận làn sóng những người khổng lồ quét qua. Không biết bao nhiêu người đã đi đời trong cuộc cải tổ ấy, khi những khoản kìm kẹp và áp bức của đế quốc đè lên đầu nhân dân nơi đây. Mẹ của Iirin, vì không kịp nhận ra và thoát khỏi cái ách áp bức ấy, đã bị nó đè chết ngay trước mặt hắn, một cái chết thê thảm, thổ ra từng giọt huyết trên sàn nhà. Không ai biết được bằng cách nào mà bà qua đời. Chỉ biết rằng khi Iirin đã thề rằng sẽ quét sạch bè lũ áp bức ra khỏi thế giới này khi thấy xác của bà ta.

Khi đi học, do có tư chất hơn người, hắn được thầy cô ưu ái. Lúc 16 tuổi, hắn được cử đi du học Rataq. Ở đây, trái ngược với cơ thể gầy gò và xiêu vẹo dị thường, đôi mắt của hắn luôn tìm thấy những cơ hội để thăng tiến trên con đường học vấn. Nhưng hắn không chỉ học tốt, mà cũng giỏi trong bộ môn bắn súng và từng được cử đi thi đấu môn này. Từ khi đó, cả cái nước Rataq không ai là chưa từng nghe qua cái tên Iirin "thợ săn". Không ai có thể lý giải được hiện tượng Iirin: hắn càng thi đấu càng hay, thành tích thì tăng vọt và bỏ xa những huyền thoại khác trong quá khứ. Hàng loạt những kỷ lục mới được thiết lập. Kể từ đó, trường học đặt theo tên Iirin, đường xá cũng Iirin, trẻ mới đẻ cũng tên Iirin. Chỉ cần mở tivi và thấy Iirin, người ta đều có thể tưởng tượng ra cái cảnh bình luận viên hô lên "shoot, vàoooooo!!!!!". Chí sau vài trận, Iirin trở thành anh hùng dân tộc của Rataq.

Sau khi có một sự nghiệp lẫy lừng, hắn giải nghệ, cưới vợ và có một đứa con trai. Khi thằng nhóc lên 4, Iirin dẫn nó theo như một vật may mắn để tranh cử một chân trong Bộ văn hoá - Thể thao quốc gia. Ai ngờ người ta tín nhiệm hắn lên tận chức chủ tịch. Hắn cảm thấy vui mừng khôn tả và nói với con trai rằng "Ta sẽ cống hết sức mình vì sự nghiệp mà ta đã chọn. Tổ nghề đã chọn ta, sao ta có thể phụ lòng Người?"

Năm đó Tổ chức Bắn súng Thế giới FIFAI bầu chọn nước đăng cai FIFAI Mundo Copa. Hắn nhớ lại lời thề sẽ làm môn bắn súng quốc gia trở nên mạnh hơn, nên cũng xúng xính đi giành quyền đăng cai. Người ta đồn rằng Iirin đã đi đêm với các quan chức FIFAI để có một kỳ cúp thế giới ở quê nhà. Dù người ta có đồn kiểu gì thì sự cũng đã rồi, còn ai nói gì được nữa?

Mà cũng không hẳn là không có cái để nói, bởi cơ sở hạ tầng cho bộ môn bắn súng ở Rataq được đánh giá là chưa đủ phát triển cho một đại hội thể thao tầm cỡ như thế. Iirin liền thực hiện kế hoạch "Rung chấn": hắn kêu gọi người dân Rataq hãy giữ bình tĩnh trước những lời bình phẩm ấy, và để hắn nghiền nát chúng bằng lực lượng lao động hùng hậu của mình. Chiến dịch bắt đầu: hắn bắt tay vào cải tổ toàn bộ cơ sở hạ tầng quốc gia cho bộ môn này. May mắn thay, trùng hợp thay! Ở Rataq thì lại có nguồn dân nhập cư dồi dào, mà thất nghiệp cũng nhiều, nên hắn sẽ nhân dịp này vừa làm con chiên ngoan đạo cho tổ nghề súng, mà cũng đóng vai chúa cứu thế cho đám man di này một thể. Nhờ có "sự tình nguyện toàn dân" và lòng trắc ẩn của Iirin "thợ săn" vĩ đại, mọi thứ đã sẵn sàng chờ một mùa du lịch bùng nổ.

"Rung chấn" kết thúc. Những lời đàm tiếu quả thực đã được dập tắt. Nhưng ước tính, số người lao động, được công bố đâu đó khoảng con số 10000, nếu không bỏ mạng cũng bị thương tật suốt đời, vì xây dựng những trường đấu súng tráng lệ nhất hành tinh (và nghe đâu vì thiếu bia tập nên họ cũng vinh dự được dùng làm vật thay thế...). Người ta chỉ trích kỳ thể thao này và doạ bỏ xem vì nước chủ nhà "phi nhân tính", "kỳ thị con người", và đầy rẫy những lý do khác. Thậm chí, các huyền thoại bắn súng thế giới cũng tẩy chay. Nhưng ai làm gì được nào? Hay muốn huyền thoại Iirin "thợ săn" cho ăn kẹo đồng? Hay muốn đi tù?

Những người không bị ảnh hưởng trực tiếp thì họ nói thế thôi, chứ cộng đồng người nhập cư, những người trực tiếp bị ảnh hưởng kia, thì căm Iirin lắm. Họ gửi thư nặc danh khủng bố hắn triền miên suốt từ ngày này sang ngày khác. Vậy mà, nhờ có FIFAI bảo kê, và cũng nhờ trui rèn tâm lý suốt cả một đời, hắn vẫn có thể sống nhăn răng và vui đùa trên những khán trường đấu súng...

Một trưa nọ, sau khi ngủ gật chán chê, hắn lơ mơ quờ quạng tay chân kiếm cái mắt kính, xui xẻo thế nào lại huơ tay trúng cái cúp đầu tiên. Hắn nhớ lại quá khứ huy hoàng. Những nỗi nhớ đan xen nhau như những mắt xích, móc nối dằng dặc trong tâm tưởng Iirin. Hắn nhớ về người giáo viên đã giới thiệu mình đi du học, để may sao hắn thoát được cái nước nghèo đói lạc hậu. May mắn sao hắn vào được trại mồ côi ngày đó, để rồi được ăn học đàng hoàng như hôm nay. Mà muốn thế thì, may mắn sao, mẹ hắn... chết? "Chết rồi" - Iirin thốt lên trong vô vọng, nhớ ra điều gì đó, "ta đang làm gì thế này?" Tay súng cự phách ngày nào nhận ra bản thân đã trở thành một lão béo ục béo ịch, mồm chỉ ra rả về lợi nhuận và danh vọng, hay là con quỷ mà hắn luôn muốn giết. Hắn đã hoà làm một với con quỷ đã ở trong vũng máu trên sàn nhà vào ngày mẹ hắn chết. Hắn nhìn vào gương - một bộ dạng bệ rạc, bê tha, thay vì là một thằng nhóc sôi nổi, giỏi giang và nhân ái ngày nào. Còn đâu huyền thoại bắn súng Iirin "thợ săn"?

Bạn tôi kể rằng, vào buổi trưa nọ, một người cận vệ mở cửa phòng làm việc của Iirin để phục vụ bữa trưa cho Iirin. Họ chỉ tìm thấy đứa con trai 5 tuổi của hắn, đang quỳ gục cạnh dòng máu tươi chảy ra từ miệng của người cha…

26/09/2022

Bourdieu đoản ký 4: Vài hướng giải quyết
—
Có thể nói rằng việc khu biệt giới tính này vốn đã là một quá trình được vĩnh viễn hoá, tức là đã được làm nên từ một quá trình kiến tạo mang tính lịch sử (nói cách khác là lịch sử hoá), đã trải dài từ nhiều thế hệ và dự đoán là vẫn sẽ tiếp tục trong tương lai, cộng thêm với quá trình mà nó xâm lấn từ từ vào vô thức cộng đồng từ quá trình “bạo lực tượng trưng”, nên cần có một biện pháp tương tự để đối chọi với nó trên các bình diện mà nó được kiến tạo nên, chứ không phải cứ nói xóa bỏ là xoá bỏ được.

Thứ nhất, về mặt lịch sử của nó, nếu nó được tạo nên từ quá trình “lịch sử hoá”, thì cách đảo ngược của ta, hay việc “phi lịch sử hoá” nó, sẽ phải bắt đầu trước hết từ việc ‘dựng lại lịch sử quá trình phi lịch sử hoá mang tính lịch sử’ ấy. Có nghĩa là ta phải tạo dựng lại cho được quá trình mà các yếu tố “khách quan” và “chủ quan” nhằm khu biệt các giới, kể từ lúc mà “đàn ông” và “đàn bà” xuất hiện, và đặc biệt phải được đặt trong ngữ cảnh của mối tương quan về sự thống trị. Nhưng lịch sử ấy là lịch sử về điều gì? Nếu là lịch sử của sự hình thành nên các biểu tượng, của quá trình vĩnh viễn hoá, thì đó là lịch sử phát triển của điều gì đó quá trừu tượng mà việc những con người phàm nhúng tay vào để đảo ngược nó sẽ là quá sức. Đó phải là lịch sử của các cơ chế cấu trúc (bao gồm các cơ chế giúp bảo toàn và củng cố) sự phân chia giới trong mối tương quan phối hợp kế tiếp với nhau trong các giai đoạn lịch sử, thông qua các thể chế và tác nhân để giữ cho nó được vững bền trong vô thức con người. Tức nghĩa là lịch sử về quá trình mà những thể chế xã hội tác động lên những cá nhân, đã bàn ở kỳ 2.

Thứ hai, ta việc tư duy khu biệt giới này không thể được xóa bỏ một cách dễ dàng như lời kêu gọi “hãy nhìn nhận thế giới ngoài sự nhị nguyên” nữa, bởi chúng không phải chỉ được quy định nên bởi hiệu lực của những yếu tố ngôn ngữ, tức là ngôn ngữ không phải cái duy nhất làm nên những habitus giới tính hiện tại, mà nó còn bắt nguồn từ sâu xa hơn là các cấu trúc, các sự vật và các cơ thể. hiệu quả của nó được khắc ghi trong tiềm tàng của mỗi cơ thể thông qua bạo lực tượng trưng, luôn ẩn hiện, tác động tới cách ta hành xử từ một vị trí vô hình, không phải lồ lộ ra ngay trước mắt và có thể nghe được trực tiếp như những ngôn ngữ thường nhật. Đó là những cấu trúc, như đã phân tích và được biểu diễn ở sơ đồ của bài trước, mà đã được vĩnh viễn hoá và sử dụng như những điều quá hiển nhiên trong xã hội, chưa thể bị phá vỡ hoàn toàn giống như những gì mà các nhà tranh đấu vẫn đang làm trên mặt trận thực tiễn…

Tất nhiên, có đấu tranh trên mặt trận vô thức thì cũng phải có đấu tranh trên mặt trận ý thức. Tuy nhiên, thay vì là đấu tranh giành quyền lợi cho một giới cụ thể, ta có thể đấu tranh để giành quyền lợi cho TẤT CẢ các giới. Một vấn đề đáng chú ý của cách đấu tranh này chính là, cần soi xét cho thật tận gốc của những vấn đề mà họ đang đấu tranh, sao cho thật triệt để. Lấy ví dụ như việc dù rằng ta đã cố đem lại cơ hội cho nữ giới được tiếp cận với những môi trường học thuật, nhưng lại không để ý rằng việc đào tạo phụ nữ chỉ đang được mở rộng về số lượng còn chất lượng vẫn nghiêng hơn về nam giới, như đại diện của nữ giới tiêu biểu ở các ngành học còn khá thấp so với nam giới, hoặc các học phần cao cấp, chuyên môn hay mang tính kỹ thuật cao lại được thiết kế thiên vị hơn cho nam giới (ví dụ như khi vào trường bách khoa, tôi bắt gặp khá ít những nữ sinh, dù rằng dân ta vẫn luôn tự hào về quyền bình đẳng học thuật của Việt Nam). Một trong những biểu hiện thực tiễn của nó là, người ta đưa ra cho nữ giới một thế lưỡng nan về việc học lên cao/có sự nghiệp trong sự đối lập với chuyện gia đình, nhưng chỉ đưa ra một lựa chọn duy nhất cho họ là hướng vào khu vực tư của chính mình: gia đình. Vấn đề về đấu tranh như vậy, lưu ý rằng nó đang diễn ra trên nhiều mặt khác của xã hội chứ không riêng gì giáo dục, học hành.

Để nói về một trong những hướng giải quyết nào đó cụ thể thì có thể kể đến “chính trị hóa” những mặt “khuất” mà nữ giới phải dự phần, tức là những khu vực tư như công việc nội trợ hay sinh nở của họ chẳng hạn. Nhưng như vậy không có nghĩa là bỏ qua sự thật là BẤT KỲ một mặt nào của người nữ, đã bị chia cắt bởi habitus-nam-tính, đều cần được quan sát và giải quyết một cách tường tận, chứ không phải là “đóng cửa bảo nhau” một cách rập khuôn máy móc. Như tôi đã đưa ra ở một đoạn nào đó, nếu, ví dụ, không trả lương cho việc nội trợ - một trong những quá trình tái sản xuất cần thiết của xã hội - người ta sẽ xem nhẹ mặt này, bởi lẽ một phần cũng là vì xã hội hiện tại người ta đang xem tư bản chủ nghĩa như một thứ tân tôn giáo còn tiền và lợi nhuận là những vị thần của nó. Tôi nói như thế không có nghĩa là đang kêu gọi làm một trò con bò vớ vẩn nào đó, kiểu như, “ừ giờ tôi thích thì đòi lương đấy, anh làm gì tôi?”, mà làm vậy là để người ta phải hướng sự chú ý của mình vào những vụn vỡ xã hội mà họ đã góp sức tán nhỏ ra. Người phụ nữ, nếu không được hưởng sự “chính trị hoá” ấy thì, một trong những hệ quả như đã phân tích, sẽ là việc họ CHỈ được xem như là những đồ vật (vật hoá) hay phương tiện để tái sản xuất quyền lực của phe thống trị và đem lại lợi nhuận tượng trưng cho các thể chế của xã hội nam giới mà những habitus-nam-giới sẽ luôn nắm thế thượng phong trong đó.

Nói chung, nếu không đấu tranh một cách triệt để, về bất cứ mặt trận nào đi nữa, thì không chỉ họ đang phải hưởng một phần kết quả kém ưu đãi hơn của cuộc đấu tranh họ đã lập quy ước với toàn xã hội, mà còn khiến họ phải chịu sự chia cắt khỏi nam giới nói riêng, và chia cắt lợi ích của họ trong một xã-hội-nam-tính (tức là xã hội bị thống trị bởi nam giới), như ngày nay, nói chung.

c.v.

(Bài full ở https://mucthoai.blogspot.com/2022/09/bourdieu-truong-ky.html)

1. Sơ nét khái niệm — Nói chung, khi đọc Bourdieu, có lẽ người ta sẽ thường thấy khó chịu ở hai điểm: thứ nhất là lối viết câu văn dài dòng...

24/09/2022

Trong những ngày qua đất nước Iran đang bùng cháy với những cuộc biểu tình rầm rộ sau khi một phụ nữ trẻ người Kurd, Mahsa Amini, bị đánh đập sát hại dã man bởi lực lượng “cảnh sát đạo đức" vì không đeo mảnh khăn trùm đầu hijab theo như luật pháp hà khắc của chế độ Cộng hòa Hồi giáo quy định. Cái chết của Amini không chỉ dấy lên những cuộc biểu tình nữ quyền phản đối đả đảo sự đàn áp và cưỡng bức phụ nữ dưới tay chế độ phụ quyền và tôn giáo, nó còn là ngòi nổ cho hàng loạt những phong trào lao động và dân chủ phản ánh sự bất mãn đã tích tụ suốt hàng thập kỷ qua của nhân dân Iran đối với những bất bình đẳng giai cấp ngày càng sâu sắc, những áp lực và bất công kinh tế, sự toàn trị chuyên chế của nhà nước Hồi giáo thần quyền phản động, hay sự đàn áp và phân biệt đối xử các dân tộc thiểu số trong đó có người Kurd. Mặc cho hơi cay và dùi cui của cảnh sát, mặc cho những lời lẽ dối trá của giai cấp thống trị, nhân dân Iran vẫn đứng lên tranh đấu vì quyền lợi và tự do của mình, họ vẫn hô vang những khẩu hiệu như “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do" hay “Cái chết cho kẻ áp bức, dù là Shah hay Lãnh tụ tối cao".

Ở phía Bắc vài ngàn dặm là những cuộc biểu tình phản chiến nổ ra khắp các thành phổ lớn ở nước Nga sau khi Vladimir Putin tuyên bố sẽ huy động 300.000 công dân trong hàng ngũ dự bị để tiếp tục cuộc chiến xâm lược phản động của lão ở Ukraine. Đó không phải là những kẻ “hèn nhát", chả có lý do gì để họ chấp nhận đối đầu với lũ du côn của Putin, chấp nhận nguy cơ bị bắt giam và đánh đập vì quyền lợi chính đáng của họ nếu họ thực sự hèn nhát. Đó không phải những kẻ “phản bội tổ quốc", đó đơn giản là những người lao động, những sinh viên, những người cha người mẹ bảo vệ quyền được sống và tự do của mình và người thân, từ chối vấy bẩn tay mình và hi sinh cuộc đời để bảo vệ cho quyền lợi ích kỷ và tham lam của giai cấp thống trị — chứ chả có quyền lợi dân tộc tổ quốc gì ở đây hết. Một cuộc chiến đã phá hủy cuộc sống của hàng triệu người dân Ukraine, đã gây ra những khủng hoảng to lớn về kinh tế, lương thực và năng lượng cho nhân dân toàn thế giới, và giờ đây chính người dân Nga phải chịu khổ và trả giá cho những hậu quả của chiến tranh, những đòn đáp trả của phương Tây — rốt cuộc cũng chỉ vì giai cấp thống trị Nga tham vọng mở rộng tầm ảnh hưởng và lãnh thổ, mặc cho có ngụy trang dưới bao lý lẽ cao sang như “chống Tây" hay “chống phát xít". Đó không hề là một cuộc chiến đáng tự hào, lại càng không phải là một cuộc chiến đáng nhúng tay vào, chứ đừng nói là hi sinh. Lý lẽ đó của những người tham gia biểu tình rõ mồn một qua các băng rôn và khẩu hiệu, mặc cho có bị bóp méo bởi truyền thông.

Đây là những phong trào xã hội, những cuộc đấu tranh của nhân dân vì quyền lợi chính đáng của mình. Điều đó xuất phát từ những trải nghiệm của chính họ về sự áp bức bóc lột hàng ngày của họ, từ những khát vọng, xúc cảm và động lực chân chính của hàng triệu những con người từ mọi trải đời: những người lao động quanh năm suốt tháng phải gồng mình với những áp lực kinh tế và bóc lột của chủ nghĩa tư bản, những người sinh viên đầy bất mãn với một hiện thực đen tối bao trùm lấy tuổi trẻ và tương lai họ, những người phụ nữ đã từ lâu phải hứng chịu xiềng xích của chế độ phụ quyền trọng nam khinh nữ, những dân tộc thiểu số bị cướp đi quyền được sống, quyền tự chủ, độc lập, lịch sử và tiếng nói của họ,... Không có “cách mạng màu" nào ở đây hết, không có phương Tây nào gài gián điệp với hối lộ để kích động mâu thuẫn nhằm thiết lập ảnh hưởng của họ cả, không có âm mưu hiểm độc nào đang đứng kéo dây trong bóng tối hết. Bởi sự thật rất đơn giản: xã hội con người được cấu thành từ những cá nhân, cộng đồng có ý chí, khát vọng, cảm xúc của riêng họ, và họ hoàn toàn có khả năng hành động một cách chủ động và độc lập dựa trên ý chí của họ; chứ không phải cái gì cũng chỉ là con tốt bị động trong ván cờ đầy âm mưu của các siêu cường và đế quốc bấu xé lẫn nhau. Có cần tôi phải nhắc lại câu khẩu hiệu của người biểu tình Iran, “Cái chết cho kẻ áp bức, dù là Shah hay Lãnh tụ tối cao"? (Shah ở đây nhắc đến chế độ quân chủ Pahlavi thân Mỹ trước cách mạng Hồi giáo, Lãnh tụ nhắc đến chính phủ thần quyền bài Tây của Khamenei).

Nói cho sòng phẳng, phương Tây cũng không khác gì. Cánh hữu bảo thủ, khi đối mặt với những yêu sách rất cơ bản của nhân dân như quyền bình đẳng giới và chủng tộc, quyền được giáo dục và chăm sóc sức khỏe, nâng mức lương tối thiểu hay thành lập công đoàn, đều rất nhanh chóng đánh đồng với một kẻ thù nào đó họ bịa ra từ bên ngoài - nào là dân Do Thái, nào là người nhập cư, nào là hội Tam Điểm, nào là cộng sản,... đang phá hoại “các giá trị văn minh phương Tây" và “nền dân chủ tự do phương Tây". Dù Tây hay Đông, sự thật là đây chỉ là con bài dân túy cuối cùng của giai cấp thống trị và giới bảo thủ khi quyền lực và tính chính danh của họ bị đe dọa; nhưng đáng tiếc nó đã ăn quá sâu vào ý thức của quá nhiều những người bình thường, kìm kẹp họ trong một phép nhị nguyên “chúng ta" và “kẻ thù", cướp đi từ họ khả năng suy nghĩ độc lập cũng như hành động vì quyền lợi bản thân và cộng đồng.

Người Việt Nam, cũng như nhiều đất nước phương Đông khác, luôn bị đè nặng một nỗi ám ảnh với ông ba bị “phương Tây" — khi nhìn về lịch sử thì cũng dễ hiểu thôi. Nhưng đã đến lúc ta vượt qua nhị nguyên Tây-Đông, Mỹ/Tàu hay Âu/Nga. Đã đến lúc ta ngừng tưởng tượng thế giới như một bàn cờ trắng đen giữa các siêu cường, rằng nếu chống một cái thì ắt ta phải theo cái kia. Thật vớ vẩn. Tôi ủng hộ những quyền tự do nhân quyền dân chủ cơ bản mà phương Tây hay rao giảng, không có nghĩa là tôi ủng hộ tiêu chuẩn kép của chúng khi áp dụng những quyền này. Tôi ủng hộ những nước thế giới thứ Ba chống lại chủ nghĩa đế quốc phương Tây, không có nghĩa là tôi ủng hộ những nước này đâm đầu vào chuyên quyền, chiến tranh và đàn áp với danh nghĩa chống Tây, yêu nước. Tôi ủng hộ quyền của phụ nữ được mặc bất kỳ thứ gì họ muốn và thể hiện bản thân mà không bị trừng phạt, tôi ủng hộ quyền tự quyết của các dân tộc, tôi phản đối những cuộc chiến vô nghĩa thừa thãi, tôi phản đối những thể chế chính trị quan liêu đầy tham nhũng và chuyên chế giả danh dân chủ hay yêu nước,... và điều đó áp dụng cho cả Tây và Đông. Nên đừng lôi cái trò whataboutism (phương Tây chỉ trích mình vi phạm nhân quyền… nhưng nó cũng làm vậy nên nó tiêu chuẩn kép, đạo đức giả), dù có đúng đi chăng nữa, để biện hộ hoặc đánh lạc hướng và làm ngơ những tội ác của phe mình ủng hộ gây ra. Phê phán cả hai, tranh đấu vì cả hai. Có mâu thuẫn nào không?

pontmercy

24/09/2022

Bourdieu đoản ký 3: Thực tiễn của sự thống trị
—
Qua việc phân tích ở các phần trước, người ta có thể tìm thấy không ít những hiện tượng xã hội đã vận hành theo đúng những quy luật đã được đề ra. Có những thứ, tuy tưởng rằng là bình thường, nhưng đó lại là hệ quả của việc bị bạo lực tượng trưng một thời gian lâu dài của cộng đồng/xã hội. Ở phần này, ta cùng nhìn vào những hiện tượng đang mang trong nó tư thái của sự khu biệt, bao gồm thực trạng chung và 2 hướng riêng của từng giới.

Nói chung, qua quá trình kiến tạo lâu dài, nam giới đã được đưa vào vị trí trung tâm, nơi mà nam thì được nhìn nhận như là nam, còn nữ là không-nam. Bởi vậy, nó không chỉ làm việc phân hóa giới tính trở nên sâu sắc, mà nó còn góp phần đẩy phụ nữ thành ngoại biên, và tô đậm sự trung tâm của nam giới. Điều này góp phần làm nên 2 ý nghĩa ám lên xã hội: thứ nhất, điểm nhìn của nam giới sẽ là trung tâm, mọi thứ tư tưởng, góc nhìn, ứng xử, chính sách,... được sinh ra trên đời, chừng nào còn đang tồn tại trong xã hội bị phân hoá này, vẫn sẽ được nhìn nhận dựa trên những hệ quy chiếu lấy những thứ liên quan tới nam giới làm gốc; thứ hai, việc đó sẽ bao hàm cả sự định nghĩa nữ giới như là một sự đối lập với nam giới, và càng ngày sự đối lập này, vì lẽ ấy, sẽ càng trở nên sâu sắc, và rộng hơn là nếu những sự đối lập ấy được xác lập có những “độ lệch” thì sẽ tìm được chỗ dựa của sự nhị nguyên giúp điều chỉnh về chứng cứ “khách quan” sao cho phù hợp với luận điểm để “tái sản xuất” tiếp những luận điểm ấy. Thành ra, các diễn ngôn như kiểu “xã hội luôn cạnh tranh với nhau”, ngoài việc nó được kiến tạo nên từ các xu hướng kinh tế-xã hội mà nó bắt nguồn từ (ví dụ như đạo đức cạnh tranh trong lao động, etc), thì còn một phần là do sự kiến tạo nên của các ý hướng nam-giới đang vất vưởng quanh nhân loại. Các công việc liên quan tới tranh đấu, theo đó, và cũng chịu ảnh hưởng của những sự cường điệu của việc “khẳng định khí lực (sinh lực) nam nhi” (nói nôm na là yếu/khoẻ sinh lý), lần lượt ra đời theo ý muốn của những ý hướng nam giới và góp phần vào việc tạo ra một dạng tù túng: “số mệnh”/“thiên chức”. Ở Việt Nam ta hiện tại thì dấu hiệu sớm nhất của điều này, và cũng là dễ thấy nhất do là một câu chuyện mang tính bình dân, thường có thể quan sát được ở các bàn nhậu, nơi các ông bác thường nói với các cháu trai đại loại kiểu “ăn nhiều gái mới theo”... Nói thêm về những tự sự bắt nguồn từ “khí lực nam nhi”, mà nguồn gốc sâu xa hơn nữa là từ bộ phận sinh dục người đàn ông: do diễn giải cho rằng nó như một biểu tượng, một thứ gì có thể cầm nắm được, một công cụ, một thứ máy móc, có lẽ không phải ngẫu nhiên mà các công việc kỹ thuật, số liệu, máy móc và/hoặc các công việc khô khan lại được phân chia cho nam giới. Đó cũng chính là lý giải cho việc nam giới luôn thống trị ở tất cả các mảng xã hội, kể cả các mảng có gắn mác “nữ tính”, là do họ được tự quyết gần như tuyệt đối thế giới “ở bên ngoài” (một đặc điểm khác của bộ phận sinh dục nam).

Ở phía nữ giới, do họ chịu sự thống trị nên không chỉ có những bất lợi được sinh ra trên thế đối lập với thuận lợi của nam giới mà họ là người phải gánh chịu, mà còn phải chịu thêm đa tầng áp bức khác, do đó cũng dẫn tới rất nhiều bất lợi khác được sinh ra và mặc lên người họ như những cái áo quá khổ. Nếu nói về những bất lợi đối lập với những thuận lợi mà đàn ông được hưởng, có lẽ quan trọng nhất phải kể đến hệ quả phái sinh từ việc coi nam giới như trung tâm, khi mà người phụ nữ bị định nghĩa dựa trên cái nhìn của trung tâm ấy (kiểu như mình mặc váy thế này ANH ẤY có thấy đẹp không nhỉ). Vấn đề là “cái nhìn” này không phải chỉ tồn tại trong con mắt của nam giới mà còn bao trùm lên con mắt của toàn xã hội, cho nên việc họ hành xử như thế không phải chỉ là để đối phó với con mắt của nam giới nói riêng mà còn là vì tha-nhân nói chung - những người già, trẻ, nam, nữ mang trên mình cặp mắt của “nam tính”. Chính vì thế, người phụ nữ gần như không làm chủ được cơ thể mình, mà phải là béo-gầy, đen-trắng,... theo một quy chuẩn “phổ quát” nào đó của xã hội cô ta đang sống. Và có lẽ ta sẽ không lạ gì vụ cô gái bị chỉ trích chỉ vì một cái áo hở lưng gần đây, bao gồm cả victim blaming (cô ta mặc thế ra đường, bị chửi là đúng) và hàng loạt các lỗi ngụy biện khác như ngụy biện trượt dài (ai cũng mặc như cô ta, đạo đức xã hội sẽ đi về đâu?)... Tuy nhiên, còn một câu chuyện liên quan, và tôi nghĩ cũng quan trọng không kém, nếu không muốn nói là nên được chú ý hơn - câu chuyện về quyền được phá thai. Bỗng dưng luật pháp Mỹ đã làm cho quyền này bị lung lay dữ dội, mà không phải chỉ mới lần này, khi nó đã diễn ra dài hơi suốt bao nhiêu năm nay. Những người phản đối cho rằng, nếu phá thai sẽ là vi phạm đạo đức và như thế sẽ là giết đi một sinh mạng vô tội. Nhưng thử nghĩ mà xem, nếu đứa trẻ ra đời mà thế giới này chưa hề sẵn sàng cho nó, ví dụ như mẹ nó là một người đã lầm lỡ, hoặc điều kiện tài chính không đủ, hay ví dụ những chính sách bất hợp lý như học phí và y tế mà chính bọn chúng là người đề ra, thì có phải là đứa trẻ ấy sẽ bị thiếu hụt những nhu cầu căn bản và sẽ chết dần chết mòn chăng? Kết thúc nhanh, một lần và mãi mãi, hay dày vò và hành xác một con người chậm rãi, dai dẳng mới là đúng đạo đức và nhân quyền? Tôi e rằng những kẻ đã đề ra những chính sách vớ vẩn ấy cần xem lại quyết định của mình. Tạm gác lại những chuyện ấy, bởi ta còn cả tá thứ cần bàn tới, như là hiệu quả những cử chỉ/lời nói nhỏ, vô thức hàng ngày của con người đang ngấm ngầm góp phần củng cố thêm vào sự khu biệt giới tính sẵn có của xã hội chẳng hạn. Kiểu như, nếu nói về làm nghệ thuật, đầu bếp hay thiết kế như một công việc chuyên nghiệp, phần đông người ta sẽ nói/nghĩ về chúng như một biểu hiện của sự mềm mại và yêu kiều như người đàn bà… Vậy nhưng cái mềm mại ấy, kể cả là võ đoán, có được thể hiện ra một cách chính đáng chăng, hay thực tế thì ngược lại, khi mà nam giới lại là phe thống trị ở những mảng này, như đã phân tích bên trên? Ấy là bởi phụ nữ đã luôn bị đẩy ra khỏi khu vực của các vụ việc công, đẩy vào khu vực gia đình và công việc tái sản xuất các tài sản tượng trưng một cách lâu dài suốt bao nhiêu thế hệ, gần như là mù chữ và luôn phải kín tiếng trong một xã hội nam tính. Vì nó, các công việc tái sản xuất mà người phụ nữ dự phần, mà một địa hạt cụ thể là việc nhà, không phải là giữ những vai trò chính yếu trong xã hội, nên vai trò của người phụ nữ lại càng bị giảm. Với người phụ nữ, họ, do phải làm công việc nội trợ như nghĩa vụ, nên khi giao du với thế giới bên ngoài trong quá trình đang làm nội trợ (ví dụ gọi điện thoại) sẽ bị coi là ba hoa, bao đồng; trong khi nam giới mà di chuyển từ khu vực việc công sang tư sẽ gọi là cứu trợ, xung phong,... Chưa hết, khi họ chấp nhận bị đẩy vào khu vực việc tư, lúc này họ đã bị (có thể nói là đồng thuận với việc) đẩy khỏi nhân dạng của mình và trở thành một phương tiện giúp đàn ông tích luỹ vốn xã hội và vốn tượng trưng dưới nhiều dạng mà dễ thấy nhất là hôn nhân. Đó là thời kỳ mà các thị tộc hay đại gia đình nắm quyền thế xã hội. Còn ngày nay, khi các gia đình hạt nhân đã trở thành một câu chuyện thường nhật, thì vai trò của người phụ nữ trong việc duy trì các quyền lực của người đàn ông trong xã hội là vật biểu thị, tức là người làm đẹp gia đình,... Điều đó lý giải cho việc xã hội coi trọng ngoại hình của người phụ nữ, vì ở phương diện đó, vẻ đẹp của người phụ nữ giúp ích cho việc tích lũy tài sản tượng trưng, khác với cái làm đẹp của đàn ông là để phô bày dấu hiệu về quyền lực xã hội của mình (ví dụ như mặc vest hay đeo huy chương, etc). Nên nếu chỉ giải thích về lý thuyết vật hoá, thì e rằng việc người phụ nữ bị coi là những con búp bê vẫn chưa thể làm rõ một cách tường tận. Việc vật hoá phụ nữ, kết hợp với nhiều công việc khác (như quá trình khẳng định khí lực nam nhi của người đàn ông) dẫn tới nhiều diễn ngôn khác nhau. Đó có thể là khi người phụ nữ biến thành 1 con búp bê sống, với cái trinh tiết được thần thánh hoá, để người đàn ông trao đổi như một món hàng trong nền kinh tế hôn nhân (tôi nghĩ đây có thể coi như là một lý giải cho việc những người hành nghề gái điếm bị coi là nhơ nhuốc, bởi họ đã mất đi giá trị trao đổi là chữ trinh); hoặc là cái để đám đàn ông tôn lên diễn ngôn về sự chinh phục (quá trình tranh đấu, khẳng định khí lực nam nhi); hay thậm chí vì họ là những con búp bê sống nên họ phải “mặc đẹp để người đời ngắm nhìn” (câu chuyện muôn thuở của áo dài VN). Và cuối cùng, do họ bị tước đi khả năng chơi những “trò chơi xã hội”, họ được bù lại, một cách tất yếu, là sự minh mẫn hơn những người đàn ông về cảm xúc hay suy nghĩ xã hội. Cụ thể, khi người ta nhắc tới đàn bà như những “thực thể” của sự tình cảm và những người đàn ông như thực thể của lý trí, thì thật ra đó là đang nhắc tới khả năng “chơi” những vai trò xã hội của họ: “lý trí” vì những người đàn ông có thể “làm những trò người lớn” trong cái lốt của người đàn ông trưởng thành, và vì thế lời của họ trông có vẻ như những lời của vị minh triết hay tiên tri,... nhưng người lại thì lại phải bị cuốn vào những trò tranh giành đặc quyền; còn “tình cảm” của người phụ nữ thì, tuy nghe nhỏ mọn và bình thường, nhưng lại minh mẫn khỏi những trò đặc quyền của người đàn ông. Và cuối cùng, như tôi đã nói ở trên, có tồn tại một số điểm trừ bất cân xứng mà người phụ phải gánh chịu. Tôi cho rằng đó là câu chuyện người phụ nữ phải chịu sự hôn nhân với người có danh dự “cao hơn” vì họ đã trải qua quá trình bị định nghĩa về giới theo kiểu “giảm đi” phẩm hạnh so với người đàn ông. Vì thế, họ chỉ có thể khẳng định mình bằng người đàn ông của họ so với người phụ nữ khác bằng cách sử dụng hôn nhân để trèo lên đỉnh xã hội. Ta suốt ngày nghe những diễn ngôn “lấy chồng giàu” ra rả bên tai. Nhưng địa vị xã hội không phải là những diễn ngôn duy nhất được đem ra thảo luận hàng ngày. Những năm gần đây, những câu chuyện về ngoại hình như kiểu “gái lùn thích hơn”, cùng sự bùng nổ của con mắt thẩm mỹ đề cao “loli”, tôi cho nó cũng là một phái sinh từ đây. Trai thì thích gái lùn, tôi cho rằng vì đó chỉ là một sự hữu hình hoá của ham muốn thống trị; ngược lại, gái lùn thích trai cao, vì họ lại có ham muốn được có một “danh dự” cao hơn, giúp che chở và lấp đầy những gì họ bị khuyết, những “danh dự” mà họ đã bị lấy đi bởi ý hướng nam giới.

Và tất nhiên, không có câu chuyện nào không thể đề ra hướng giải quyết - và kỳ cuối sẽ là những giải pháp mà tôi đã tổng hợp được để có thể giải quyết vấn đề tới một mức độ nào đó…

c.v.

17/09/2022

FOUCAULT, MỘT DẪN NHẬP NGHIỆP DƯ

Đối với Michel Foucault, một trong những triết gia và nhà xã hội học quan trọng nhất của thế kỷ 20, những mối quan hệ xã hội và thậm chí là danh tính cá nhân của chúng ta chịu ảnh hưởng vô cùng lớn từ những thể chế quyền lực, cùng với cách chúng được thể hiện và thiết đặt qua tri thức. Foucault đã sử dụng hướng tiếp cận này để đào xới và phơi bày những hiện tượng xã hội qua tiến trình lịch sử của chúng, kể cả những thứ mà ta hay cho là lẽ thường hay khách quan như khoa học, y dược, bệnh tâm thần, tính dục hay các thiết chế xã hội như chính phủ, nhà tù, bệnh viện hay trường học - và từ đó ông khám phá những câu hỏi triết học đã làm nhức nhối các triết gia suốt hàng ngàn năm như bản chất của sự thật và chủ thể con người.

Hình minh họa Michel Foucault đi kèm với dòng chữ "Đây không phải Michel Foucault", ám chỉ tới bức tranh "Sự phản bội của hình ảnh" của René...

13/09/2022

Bourdieu đoản ký 2: Nguồn gốc sự phân biệt giữa các giới
—
…Vậy từ đâu mà có sự phân biệt giữa các giới?

Tôi nghĩ phần lớn thì là do sự ngầm thống nhất giữa cả 2 ý hướng là thống trị và bị trị, tức là một phần của bạo lực tượng trưng. Nhưng vì sao nó lại được thống nhất? Tôi nghĩ là vì nó đã trải qua một quá trình kiến tạo lâu dài và được làm cho trở nên hợp lý bởi nhiều cách thức khác nhau.

Trước hết thì nó xuất phát từ những cái mang tính khách quan, tức là cái mà nhìn vào đã thấy và không việc gì phải bàn cãi, trước. Và nếu phải kể ra đặc điểm nào đó mà nam và nữ khác nhau, theo một cách khách quan, thì tôi nghĩ đó sẽ là bộ phận sinh dục. Nói về bộ phận sinh dục của người đàn ông, so với cái tương tự ở người phụ nữ, thì ta sẽ có ngay rất nhiều các cặp tính chất nhị nguyên có thể quan sát thấy. Ví dụ, nếu nói về bộ phận sinh dục nam, họ sẽ có thể diễn tả rằng đó là cái ở ngoài, so với bộ phận sinh dục nữ là cái ở trong. Tương tự, ta sẽ có trường hợp của khô ráo - ẩm ướt, cao - thấp, thẳng - cong, dựng đứng - nằm im,... Tất nhiên, không phải chỉ có bộ phận sinh dục là cái khách quan duy nhất, bởi nhiều lúc những hành vi mang tính truyền thừa lâu đời (ví dụ như cách thức quan hệ tình dục,...) cũng góp phần vào việc kiến tạo nên những chuyện vậy. Ấy là cái mà ta có thể gọi là các “hình học giới tính”. Thì ở đây, do chúng là cái có thể được quan sát, và vì mỗi người quan sát có thể có một góc nhìn - diễn giải khác nhau, nên chỉ với bấy nhiêu đặc điểm khác nhau họ có thể tạo ra thêm rất nhiều các lý luận khác. Ví dụ như cặp “trong - ngoài” chẳng hạn, thì họ có thể suy ra thêm một tầng như là “trong nhà - ngoài xã hội”. Với những cặp nhị nguyên thứ cấp được xây dựng nên như vậy, những hệ thống định kiến được hữu hình hoá và trở nên có hệ thống. Nói về sự phân công lao động chẳng hạn. Việc mà người phụ nữ thường xuyên phải làm việc ở khu vực riêng tư (cụ thể là nhà bếp hay phòng ngủ - so với phòng khách của người đàn ông; hoặc trong nhà so với ngoài xã hội; mà có thể hiểu như triết lý sống “đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm” của người xưa) có thể hiểu đó như là hệ quả của quá trình suy ra từ mối quan hệ giữa trong - ngoài; người đàn ông có quyền tự do phát biểu ý kiến của mình về công việc (hay kể cả bất cứ lãnh vực nào khác trong xã hội) RA NGOÀI với sự NGẨNG đầu ngạo nghễ, ngược lại so với đàn bà chỉ có thể im ỉm giấu tâm tư BÊN TRONG với vẻ thẹn thùng CÚI MẶT. Nam giới có thể được tham gia vào các ngành kỹ thuật đông đảo, vì chúng thường phải sử dụng tới những “khí cụ” (tool/machine), tương tự như liên tưởng về bộ phận sinh dục của nam giới. Tương tự, về mặt quyền lực thì người phụ nữ vẫn thường phải cư xử như những ý hướng NẰM DƯỚI, so với sự thống trị của nam giới. Có hai lý do mà những suy diễn này được truyền giữ lâu dài, nếu không muốn nói là vẫn đang trôi nổi đâu đó ngoài kia hiện nay. Thứ nhất, vì nó được suy ra từ những cái khách quan nên trông chúng như thể là sự khách quan hoàn toàn, mặc dù như vừa nói phía trên thì những diễn ngôn ấy chỉ là “diễn giải”, mà đã nói như vậy đồng nghĩa nó tất sẽ chứa yếu tố chủ quan trộn lẫn với khách quan trong đó. Thứ hai, chúng còn sống là vì, không chỉ chúng được tạo ra, mà còn liên tục được củng cố và tái sản xuất về ý nghĩa cho chính nó, bởi xã hội, hay nói cách khác là dựa vào ảnh hưởng của quá trình kiến tạo xã hội.

Ta nhớ lại mô hình lễ nghi - huyền thoại đã bàn ở kỳ trước. Đó có thể hiểu như là một dạng “kiến tạo xã hội” vừa được phân tích ở trên. Và như đã phân tích ở kỳ trước, thì quá trình “kiến tạo xã hội” vận hành theo cách tuần hoàn, tức là nó liên tục tự củng cố chính nó và các thành tố cấu tạo nên nó. Sự kiến tạo nên khu biệt giới không nằm ngoài quy luật ấy, và phần lớn đã được đóng góp bởi mô hình “nghi lễ - huyền thoại” - một sự thiêng hóa, mà phần đông con người ta khi thấy điều gì linh thiêng sẽ nhắm mắt làm theo, hiếm khi tra vấn về độ hợp lý của nó. Như ở Việt Nam chẳng hạn, ta thường nghe tới những sự thực hành kiểu như “nam tả nữ hữu” hay “nam thực như hổ, nữ thực như miêu”,... Khi mà người ta thực hành đủ lâu những chuyện đó, họ sẽ dần dần coi chúng như là điều hiển nhiên. Vấn đề ở đây không phải là sự hiển nhiên ấy là độc lập khỏi cỗ máy khu biệt giới tính khổng lồ, bởi nó góp phần đục ra một lỗ hổng trong tâm thức của ta, cái đi trước mở đường cho cái đi sau và cứ thế những thực hành kiểu vậy sẽ chồng chất lên nhau. Đó là tiền đề để “bạo lực tượng trưng”, khái niệm mà kỳ trước tôi cũng đã có giới thiệu, được hình thành, khi mà người ta, kể cả là phe thống trị hay bị trị, đều cùng vô thức đồng thuận với sự bạo lực đang áp đặt lên chính họ.

Một trong những đóng góp quan trọng vào quá trình khu biệt giới, là sự tác động của một số thể chế xã hội như gia đình, Nhà thờ (theo nghĩa của phương Tây) hoặc các tôn giáo khác, Nhà trường và Nhà nước, đã nhúng tay vào việc này. Về mặt gia đình, đó là nơi làm con người sớm có những trải nghiệm về khu biệt giới thông qua ngôn ngữ, được bảo toàn và hợp pháp hóa qua nhiều thế hệ. Ở nước ta, có lẽ câu chuyện về khu biệt giới tính trong đời một con người thường bắt đầu từ rất sớm, thậm chí còn bắt đầu từ lúc họ chưa tồn tại trên đời, tức là lúc cha mẹ họ lên kế hoạch sinh đẻ khi mới cưới. “Ta cùng sinh một đứa con trai nhé”, có lẽ đó chẳng phải là một câu nói gì xa lạ. Khi sinh ra, nếu không kể tới những việc phân loại giới tính cần thiết nhằm kiểm soát và theo dõi trẻ sơ sinh liên quan tới y tế, thì có thể kể đến những câu chuyện như mua tã/áo quần/sản phẩm cho trẻ nam hay nữ, những sản phẩm mà ảnh hưởng của nó về mặt vật lý là vô thưởng vô phạt nhưng về mặt làm tiền đề cho những câu chuyện khác về giới trong tương lai lại là sâu đậm. Còn Nhà trường, dù có cố vùng thoát ra khỏi cái bóng của tôn giáo, nó vẫn đang tiếp tục truyền đạt tới con người một lượng lớn các tiền giả định về giới tính thông qua các cấu trúc của cặp nhị nguyên trên-dưới trong nhà trường (ví dụ như những luật lệ khác nhau trong môn thể dục, kiểu nam nhảy dây 1 phút nữ nhảy 30 giây chẳng hạn), các ban ngành, khoa,... chuyên về một phần nào đó được thiết kế riêng cho một giới học (ví dụ cơ khí, kỹ thuật, lao động nặng,... được thống trị nhiều bởi nam; nữ thì làm nhiều ở điều dưỡng, văn chương,...) hay kể cả trong sách vở, đặc biệt là ở nền giáo dục trọng sự “nhai lại” (gọi là truyền thống) như ở Việt Nam (lại là câu chuyện về truyền thống “áo dài”), thì những câu chuyện về khu biệt giới sẽ được bảo tồn lâu dài xuyên suốt. Nhà nước thì, tuy không đóng góp vào mặt kiến tạo nên những thiết chế vô thức của con người, nhưng nó phê chuẩn các chính sách mang tính gia trưởng công, bao gồm phân chia vị trí lao động của phụ nữ hay quyền lợi, chính sách và vai trò của nam - nữ… và cổ vũ cho những gì mà họ đã phê chuẩn. Nói tới đây cũng cần lưu ý rằng các vai trò và chính sách dành cho nữ giới trong công sở hay các ngành nghề khác cũng góp phần vào việc hình thành nên lằn ranh-giới.

Xuyên suốt bài viết này, có một câu chuyện mà tôi nghĩ là cần phải nhắc lại: đó là tầm quan trọng của sự diễn giải. Không thể phủ nhận rằng có diễn giải vẫn đúng, và thật sự là diễn giải khách quan. Tuy nhiên, những diễn giải thứ cấp từ nó mới là vấn đề. Có hai câu chuyện sẽ diễn ra với sự diễn giải này. Thứ nhất, khi phe thống trị ý thức được vị trí của họ trong mối quan hệ quyền lực, diễn giải sẽ là thứ vũ khí huỷ diệt mà họ có thể sử dụng để đàn áp phe bị trị. Mối quan hệ này sẽ cứ thế tăng tiến theo cấp số nhân và phân định sâu sắc lằn ranh giữa họ. Thứ hai sẽ là những diễn giải sẽ cứ càng ngày càng xa rời khỏi nguồn gốc của nó (tôi sẽ không nói là tôi liên tưởng tới mấy hạt đậu của Mendel lúc viết cái này đâu). Nhưng dù là thế nào, quyền lực cũng sẽ liên tục được củng cố dựa trên điều đó.

Cũng phải nói rằng đôi khi có những sự “bất đối xứng” trong việc phân chia này. Tuy nhiên, có thể giải thích rằng khi người ta được gán ghép lên những “tính từ” chung chung (chẳng hạn như nam - quân tử và nữ - tiểu nhân) thì người ta đôi khi sẽ góp nhặt một ít từ kho tri thức của họ để xây dựng nên một tiêu chuẩn mới, kiểu như góp nhặt các đặc điểm “mưu mẹo” và “xảo quyệt” để xây dựng nên hình tượng nữ xảo quyệt chẳng hạn, một hình tượng mà khó có thể tìm thấy một phiên bản đối lập của nam giới. Có một điều khá hiển nhiên là trên thực tế sự phân giới thế này đôi khi THẬT SỰ đến từ bản chất hay tự nhiên của họ (ví dụ như chính sách nghỉ đẻ/…) và mang có vẻ trung tính hơn là thiên vị một giới nào. Bởi vậy, tuy rằng Bourdieu đã làm khá tốt trong việc phân tích những quá trình nhị nguyên hóa mang tính thiên vị, ông lại chưa bàn về những vấn đề như trên, và có lẽ đó là điểm hạn chế duy nhất tôi tìm thấy ở cuốn sách cho tới thời điểm này. Nhưng tóm lại thì lý thuyết của ông vẫn có thể được sử dụng để áp dụng phê phán rộng rãi nhiều vấn đề khác (thật ra trong quá trình Bourdieu phân tích sự phân giới này, ông đã sử dụng phương pháp luận của mình ở các lĩnh vực khác để áp dụng sang) chứ không riêng gì vấn đề về giới tính…

(ảnh minh hoạ: bảng thống kê một số các cặp nhị nguyên được rút ra bởi người Kabylie, theo Pierre Bourdieu)

c.v.