09/04/2026
EMIL NOLDE: MÀU SẮC CỦA MỘT NGHỆ SĨ GÂY TRANH CÃI
Emil Nolde, họa sĩ và nghệ sĩ in ấn người Đức–Đan Mạch, là một nhân vật tiên phong của chủ nghĩa Biểu hiện, người đã góp phần định hình phong trào này và truyền cảm hứng cho vô số nghệ sĩ khác. Cách sử dụng màu sắc bậc thầy cùng nét cọ mạnh mẽ, táo bạo đã trở thành dấu ấn đặc trưng trong phong cách của ông. Tuy nhiên, di sản của Nolde trở nên phức tạp bởi sự dính líu của ông với chế độ Quốc xã—mặc dù chính ông cũng bị gán nhãn là một nghệ sĩ “suy đồi”. Hãy cùng khám phá tính cách và sự nghiệp của nghệ sĩ đặc biệt này.
⸻
Sự hình thành của một nghệ sĩ
Nghệ sĩ, tên khai sinh là Hans Emil Hansen, sinh ngày 7 tháng 8 năm 1867 tại làng Nolde, Đan Mạch, lớn lên trong một gia đình làm nông cùng ba người anh em trai. Gia đình ông là những người nông dân và tín đồ Tin Lành sùng đạo. Ngay từ nhỏ, Emil đã nhận ra cuộc sống nông trại không dành cho mình—ông có niềm đam mê sâu sắc với nghệ thuật. Dù vẽ và phác họa thường xuyên, phải đến năm 31 tuổi ông mới có thể toàn tâm theo đuổi sự nghiệp nghệ sĩ.
Từ năm 1884 đến 1891, Nolde học chạm khắc gỗ và minh họa tại Flensburg, đồng thời di chuyển giữa Munich, Karlsruhe và Berlin. Năm 1889, ông được nhận vào Trường Nghệ thuật Ứng dụng Karlsruhe, nơi ông theo học các lớp buổi tối.
Trong giai đoạn 1892 đến 1898, Nolde làm giảng viên dạy vẽ tại Trường Bảo tàng Nghệ thuật Công nghiệp và Ứng dụng ở St. Gallen, Thụy Sĩ. Tuy nhiên, ông đã rời bỏ công việc này để tập trung hoàn toàn vào việc trở thành nghệ sĩ chuyên nghiệp. Năm 1898, ông nộp đơn vào Học viện Mỹ thuật Munich nhưng bị từ chối, song thất bại này không khiến ông nản lòng.
Trong ba năm tiếp theo, Nolde học vẽ với các giáo viên tư nhân và đến Paris, nơi ông tiếp xúc với môi trường nghệ thuật Ấn tượng. Ông cũng gặp gỡ các tác phẩm của Vincent van Gogh và Paul Gauguin, những người có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển nghệ thuật của ông. Năm 1899, Nolde được nhận vào Académie Julian tại Paris. Ông trang trải chi phí học tập bằng cách bán các tác phẩm thời kỳ đầu, mô tả dãy Alps Thụy Sĩ như những nhân vật kỳ dị. Những hình ảnh độc đáo này sau đó được chuyển thành bưu thiếp và bán rất chạy.
⸻
Bước vào thế giới nghệ thuật
Năm 1902, Emil Nolde kết hôn với nữ diễn viên Đan Mạch Ada Vilstrup, đổi họ thành Nolde, và chuyển đến Berlin. Tại đây, ông gặp những nhân vật có ảnh hưởng như nhà sưu tập Gustav Schiefler và họa sĩ Karl Schmidt-Rottluff.
Bốn năm sau, năm 1906, Nolde được mời tham gia Die Brücke (Cây Cầu), một nhóm các nghệ sĩ Biểu hiện trẻ tại Dresden. Nhóm này ngưỡng mộ cách ông sử dụng màu sắc rực rỡ, và Nolde chia sẻ với họ các kỹ thuật khắc axit sáng tạo của mình. Những nghệ sĩ như Ernst Ludwig Kirchner và Max Pechstein đã hưởng lợi lớn từ sự hướng dẫn của ông. Tuy nhiên, do khác biệt về tuổi tác và tính cách, Nolde rời nhóm sau một năm, dù vẫn giữ quan hệ thân thiện.
Năm 1908, Nolde gia nhập Berlin Secession, nhưng sau đó xảy ra xung đột với lãnh đạo nhóm là Max Liebermann, người phản đối chủ nghĩa Biểu hiện. Nolde chỉ trích Liebermann và bị khai trừ khỏi nhóm. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục tìm được cơ hội, tham gia thành lập Neue Secession cùng năm. Đến năm 1912, Nolde đã đạt được sự công nhận đáng kể khi triển lãm cùng các nghệ sĩ của Der Blaue Reiter, bao gồm Wassily Kandinsky.
Trong thời gian ở Berlin, Nolde lấy cảm hứng từ các bộ sưu tập dân tộc học, tạo ra hơn 120 bản vẽ dựa trên các hiện vật từ các khu vực ngoài châu Âu. Năm 1913–1914, ông và vợ tham gia một chuyến thám hiểm thuộc địa Đức đến New Guinea qua Nga, mang lại nguồn cảm hứng phong phú cho nhiều tranh sơn dầu, màu nước và bản in.
⸻
Những bức tranh tôn giáo
Ngoài phong cảnh, hoa và chân dung, Nolde còn khám phá các chủ đề tôn giáo. Dù chiếm tỷ lệ nhỏ trong toàn bộ sự nghiệp, chúng đóng vai trò quan trọng. Khi còn nhỏ, ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Kinh Thánh. Tuy nhiên, trong các tác phẩm tôn giáo đầu tiên (1900–1904), ông vẫn chịu ảnh hưởng mạnh từ Jean‑François Millet và Honoré Daumier.
Đến năm 1906, Nolde bắt đầu đưa cảm xúc mạnh mẽ vào tranh tôn giáo, sử dụng màu sắc tươi sáng và hình khối đơn giản, phẳng. Sau một lần suýt phải đối diện với tử thần vì uống phải nước nhiễm độc, ông làm việc với cảm giác cấp bách mới. Các tác phẩm trở nên tối tăm và dữ dội hơn, khiến ngay cả vợ ông cũng cảm thấy bất an.
Màu sắc trong tranh tôn giáo của Nolde không nhằm tái hiện hiện thực, mà để gợi lên bầu không khí hoài niệm, như trong mơ. Qua đó, ông thể hiện sự mất niềm tin ngày càng lớn vào thế giới vật chất và cả những niềm tin tôn giáo của chính mình.
⸻
Sự hợp tác với chế độ Quốc xã
Tính cách của Nolde rất phức tạp và có nhiều khía cạnh đen tối, trong đó đáng lo ngại nhất là mối quan hệ với chế độ Quốc xã. Ông gia nhập Đảng Công nhân Quốc xã Đức và thường xuyên bày tỏ quan điểm bài Do Thái. Ông tin rằng chủ nghĩa Biểu hiện là phong cách nghệ thuật thuần Đức, quan điểm mà ông chia sẻ với những nhân vật như Joseph Goebbels.
Tuy nhiên, Adolf Hi**er lại lên án tất cả nghệ thuật hiện đại, bao gồm cả Biểu hiện. Kết quả là 1.052 tác phẩm của Nolde bị loại khỏi các bảo tàng—nhiều hơn bất kỳ nghệ sĩ nào khác. Nhiều tác phẩm bị tịch thu và trưng bày trong triển lãm “Nghệ thuật suy đồi” năm 1937.
Năm 1941, Nolde bị cấm vẽ hoàn toàn. Ông không được mua toan, bán hay triển lãm tác phẩm. Tuy nhiên, ông vẫn bí mật vẽ hàng trăm tranh màu nước về hoa. Dù vậy, ông vẫn giữ thiện cảm với chế độ Quốc xã cho đến khi Thế chiến II kết thúc. Năm 1944, xưởng vẽ của ông ở Berlin bị phá hủy cùng toàn bộ kho lưu trữ bản in.
⸻
Màu sắc, hoa và phong cảnh
Bỏ qua những lựa chọn chính trị, Nolde vẫn là một bậc thầy về màu sắc. Nét cọ của ông giàu cảm xúc và bảng màu được cân nhắc kỹ lưỡng. Ông dùng vàng và đỏ rực để làm nổi bật những tông tối. Tranh màu nước của ông thể hiện những cơn bão dữ dội bên cạnh những bông hoa rực rỡ.
Ông thích sống ở những nơi yên tĩnh. Năm 1927, ông xây nhà tại Seebüll, Đức, bao quanh bởi khu vườn lớn với đồ gốm và vải do chính ông tạo ra. Tại đây, ông sống cô độc và tiếp tục sáng tác.
⸻
Thời kỳ hậu chiến
Sau Thế chiến II, Nolde lấy lại vị thế nghệ sĩ và nhận giải thưởng Pour le Mérite. Tuy nhiên, ông dần rút lui khỏi đời sống xã hội, điều phản ánh trong các tác phẩm cuối đời.
Năm 1947, ông vẽ chân dung tự họa cuối cùng. Trong thời gian này, ông cũng chuyển một số tranh hoa từng vẽ trong thời kỳ bị kiểm duyệt sang sơn dầu.
Emil Nolde qua đời tại Seebüll vào ngày 13 tháng 4 năm 1956. Cùng năm đó, Quỹ Nolde được thành lập, và năm 1957, ngôi nhà của ông trở thành bảo tàng dành riêng cho cuộc đời và sự nghiệp của ông—vẫn hoạt động cho đến ngày nay.
(***Bài viết gốc được đăng trên Daily Art Magazine. Sưu tầm và lược dịch bởi Alpha Gallery)
