27/08/2026
TẠI SAO SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG THƯỜNG CHỈ CÓ ĐỎ, ĐEN, VÀNG?
Liệu bạn có bao giờ thắc mắc vì sao khi nhắc đến sơn mài truyền thống, chúng ta thường nghĩ ngay tới đỏ son, đen, nâu cánh gián, vàng, bạc? Vì sao rất hiếm thấy xanh lam tươi, tím, hồng hay những gam pastel nhẹ như trong sơn dầu và acrylic?
“Màu sắc trong tranh sơn mài trước đây thường bị đánh giá là nghèo nàn hơn so với các chất liệu khác. Các màu cơ bản của sơn mài truyền thống sẽ là màu đỏ từ chu sa, bột son, màu của chính sơn then và sơn cánh gián, ngoài ra còn các chất liệu thiên nhiên khác từ các loại vỏ trứng, trai, ốc xà cừ, màu vàng (từ chất kim loại)”
Sơn ta không phải một chất kết dính hoàn toàn trong suốt và trung tính. Bản thân nhựa sơn sau khi xử lý đã mang sắc nâu cánh gián, vàng nâu hoặc nâu sẫm. Khi bột màu được đưa vào sơn rồi tiếp tục phủ qua nhiều lớp, màu của chính chất sơn sẽ tác động trở lại màu sắc.
Vì vậy, rất nhiều màu rất tươi khi còn ở dạng bột chưa chắc giữ được độ tươi ấy khi đi vào sơn. Một màu tím có thể ngả nâu, một màu trắng có thể mất độ sáng, còn các gam pastel — vốn phụ thuộc rất nhiều vào màu trắng — càng khó đạt được.
Có thể nói, trước khi trở thành một lựa chọn thẩm mỹ, bảng màu ấy đã được hình thành bởi bản chất của vật liệu
Tuy nhiên không thể nói rằng sơn mài truyền thống chỉ có đỏ-đen-vàng mà không có màu xanh.. Bản thân sơn có sắc vàng nâu nên xanh lam rất dễ trở nên xám, rêu hoặc tối. Tím còn khó hơn vì khi sắc lạnh bị tác động bởi môi trường sơn, nó thường chuyển sang tím nâu, đỏ mận hay tím đen. Trong lịch sử sơn mài Việt Nam, nhiều họa sĩ đã thử nghiệm để mở rộng bảng màu này. Một ví dụ đáng chú ý là “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng, nơi lam và lục được đưa vào cùng những gam quen thuộc của sơn mài. Tuy nhiên có thể thấy màu sẽ bị tối đi rất nhiều, không hiệu quả như ánh đỏ hay vàng.
VẬY NÊN, GẦN NHƯ KHÔNG CÓ BẢNG MÀU PASTEL TRONG SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG
Như đã nói ở trên việc do tính chất của sơn sẽ làm màu trầm và tối hơn, nên họa sĩ chỉ có thể sử dụng hòa sắc pastel/gần pastel chứ không thể hoàn toàn tạo ra một bảng màu dịu nhẹ. Bởi trong sơn mài, màu trắng vốn dĩ là một bài toán rất khó, việc sử dụng màu trắng để tạo ra các màu sang lại càng khó hơn.
Người làm sơn mài thường dùng vỏ trứng để tạo những vùng trắng, ngà hoặc sáng. Tuy nhiên vỏ trứng là một vật liệu có cấu trúc: nó được đập, ghép, phủ rồi mài. Nó không thể được sử dụng giống như titanium white trong sơn dầu để tự do pha thành hàng chục sắc pastel.
Đây là một khác biệt rất thú vị:
Sơn mài truyền thống rất giỏi tạo ánh sáng, nhưng không nhất thiết giỏi tạo màu nhạt.
Ngày nay, các chất liệu tổng hợp, các loại sơn mới và kỹ thuật xử lý hiện đại cho phép nghệ sĩ sử dụng xanh cobalt, turquoise, tím, hồng, thậm chí cả pastel. Nhiều nghệ sĩ đương đại đã chủ động rời khỏi bảng đỏ – đen – vàng truyền thống.
Nhưng chính lúc sơn mài có thể có gần như mọi màu, một câu hỏi khác lại xuất hiện:
"NẾU SƠN MÀI CŨNG CÓ THỂ XANH NHƯ ACRYLIC, HỒNG NHƯ GOUACHE HAY PASTEL NHƯ CÁC ẤN PHẨM KỸ THUẬT SỐ, ĐIỀU GÌ KHIẾN NÓ VẪN LÀ SƠN MÀI?"
Có lẽ câu trả lời không nằm ở việc bắt buộc phải giữ đỏ, đen hay vàng. Điều quan trọng hơn là cách màu được tạo nên: qua lớp, qua độ trong, qua che – lộ, qua bóng – lì, qua vàng, bạc, vỏ trứng và đặc biệt qua quá trình mài. Nếu một màu hồng pastel vẫn được xây dựng bằng tư duy ấy, tại sao nó không thể là sơn mài?
Sơn mài truyền thống từng biến giới hạn màu sắc thành bản sắc.
Còn sơn mài hiện đại đang đứng trước một câu hỏi gần như ngược lại:
𝐊𝐡𝐢 𝐠𝐢𝐨̛́𝐢 𝐡𝐚̣𝐧 𝐦𝐚̀𝐮 𝐬𝐚̆́𝐜 𝐝𝐚̂̀𝐧 𝐛𝐢𝐞̂́𝐧 𝐦𝐚̂́𝐭, 𝐯𝐢𝐞̣̂𝐜 𝐭𝐡𝐞̂𝐦 𝐧𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐠𝐚𝐦 𝐦𝐚̀𝐮 𝐭𝐮̛𝐨̛𝐢 𝐦𝐨̛́𝐢 đ𝐚𝐧𝐠 𝐥𝐚̀𝐦 𝐦𝐚̂́𝐭 đ𝐢 𝐭𝐢𝐧𝐡 𝐭𝐡𝐚̂̀𝐧 𝐜𝐮̉𝐚 𝐬𝐨̛𝐧 𝐦𝐚̀𝐢 — 𝐡𝐚𝐲 𝐜𝐡𝐢́𝐧𝐡 𝐥𝐚̀ 𝐭𝐢𝐞̂́𝐩 𝐭𝐮̣𝐜 𝐡𝐚̀𝐧𝐡 𝐭𝐫𝐢̀𝐧𝐡 𝐭𝐡𝐮̛̉ 𝐧𝐠𝐡𝐢𝐞̣̂𝐦 𝐦𝐚̀ 𝐜𝐚́𝐜 𝐭𝐡𝐞̂́ 𝐡𝐞̣̂ 𝐡𝐨̣𝐚 𝐬𝐢̃ 𝐭𝐫𝐮̛𝐨̛́𝐜 đ𝐚̃ 𝐛𝐚̆́𝐭 đ𝐚̂̀𝐮?
