06/09/2026
สาเหตุที่สินค้าศาสตราวุธจากทางเวียงเชียงเหล็กไม่ใช้เหล็กเมืองลอง ทั้งที่เป็นของดีภายในชุมชน
แม้เตาจะขึ้นชื่อว่าตั้งอยู่ในเมืองลอง แหล่งเหล็กหมายเลข ๑ แห่งล้านนา ยุคราชวงศ์ทิพจักร แต่ยังมีหนึ่งคำถามว่าทำไมเราถึงไม่ใช้เหล็กที่มีอยู่ในท้องถิ่น แต่กลับใช้เหล็ก SUP9 เป็นหลัก ตามมาด้วยเหล็กหัวแดง S45C และเหล็กเพลาเหล็กเส้นในงานก่อสร้าง เนื่องจากการจัดการไม่ยุ่งยากและไม่ได้มีราคาสูงเท่าเหล็กเกรดสูงอย่าง L6 D2
โดยเรามีคำตอบสำหรับคำถามนี้แล้ว ดังต่อไปนี้.... ๑. เหล็กเมืองลองอยู่ในสถานะแร่สงวน เนื่องจากบ่อเหล็กชุมชนตั้งอยู่คาบเกี่ยวระหว่างพื้นที่ป่าชุมชนและป่าอุทยาน ที่ชุมชนร่วมกับอุทยานแห่งชาติเวียงโกศัยดูแลร่วมกัน จากการสำรวจทรัพยากรแร่ของกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน(ราวปลายรัชกาลที่ ๕ ถึงสมัยรัชกาลที่ ๖) ระบุว่า เหล็กเมืองลองมีจำนวนเล็กน้อย ไม่เพียงพอต่อการทำสัมปทานเหมืองเหล็ก ทั้งนี้ จากการใช้ภาพถ่ายทางอากาศประกอบการศึกษา พบร่องรอยขุดเจาะและการทรุดตัวของภูเขารายรอบบ่อเหล็กลอง สันนิษฐานว่าในอดีต แหล่งเหล็กเมืองลองอาจกระจายตัวอยู่ในบริเวณใกล้เคียงกัน แต่มีการขุดใช้งานในอุตสาหกรรมระดับเมืองตั้งแต่ยุคพระเจ้าติโลกราชเป็นต้นมา ทำให้ทรัพยากรร่อยหรอลงไปจนเหลือเพียงบริเวณดอยบ่อเหล็กลองในปัจจุบัน หากมีการขุดเจาะในระดับอุตสาหกรรมอีก อาจไม่เหลือดอยบ่อเหล็กลองให้เห็นและทำพิธีอีกต่อไป..... ๒. สูตรคัดเนื้อเหล็กดิบและถลุงเหล็กที่หายไปตั้งแต่ทศวรรษที่ ๒๕๐๐ เป็นต้นมา ทำให้เราไม่ทราบว่าเหล็กดิบที่มีคุณภาพเพียงพอในการนำมาถลุงมีหน้าตาเป็นเช่นไร ไม่สามารถถลุงเหล็กลองที่มีคุณภาพตรงตามคุณภาพโบราณได้ แม้จะใช้วิทยาการถลุงเหล็กจากไต้หวัน ญี่ปุ่น หรือจำลองเตาโบราณขึ้นมา จวบจนวันนี้ก็ยังได้เหล็กที่ไม่มีคุณภาพเทียบเคียงเหล็กโบราณได้เลย..... ๓. ความสะดวกสบายและคุณสมบัติที่ตอบโจทย์ปัจจุบันมากกว่า ปัจจุบันเหล็กอุตสาหกรรมคุณภาพดีมีให้เลือกเต็มตลาด ทั้ง L6 S45C S50C SUP9 T10 D2 ฯลฯ ไม่ต้องเสียเวลาคัดเหล็ก แถมเมืองลองปัจจุบันอนุญาตให้ขึ้นไปขุดแค่ตับเหล็ก ย้ำว่าแค่ตับเหล็กปีละ 1 วัน กว่าจะคัดเหล็ก กว่าจะถลุง กว่าจะอัดเหล็กหัว กว่าจะขึ้นรูป ดังนั้น การผันตัวมาใช้เหล็กอุตสาหกรรมจึงตอบโจทย์ความต้องการของตลาดมากขึ้น และตอบโจทย์ต่อการใช้งานในปัจจุบันที่เรามักสรรหาวัสดุปะหลาด ๆ เช่น ขวดน้ำ ไม้หน้าสาม กระดูกวัว หัวหมู ไก่ต้ม ลูกมะพร้าว มาประหัตประxารด้วยของเราเพื่อทดสอบ ไม่ได้เลือกเป้าหมายเป็นเพียงแค่ผู้ร้ายเพียงอย่างเดียวเหมือนในอดีต ซึ่งเหล็กเมืองลองแม้จะขึ้นชื่อว่าดีที่สุดในยุคนั้น เป็นเหล็กเนื้ออ่อนให้ตัวได้ดี แต่ไม่ได้แข็งขนาดเหล็กกล้า จึงเป็นที่มาของคร่าวบทที่ว่า "...ชาติเหล็กปิวดำ บ่จัดเลือกเนื้อ ปืนเก่าเกื้อ โบราณ..." หมายถึง "ดาบเหล็กลองน้ำหนึ่ง ถ้าฟันดะไม่เลือกที่ลงคมดาบ ก็ไม่ต่างอะไรกับปืนเก่าคร่ำคร่าที่ยิงไม่ออก" พูดง่าย ๆ คือ "ฟันไปเรื่อย = พัง" และคำว่า "เหล็กดี" ของเมืองลอง ไม่ได้หมายถึงคุณสมบัติของเหล็กอย่างเดียว แต่หมายถึงอิทธิฤทธิ์ พลังเหนือธรรมชาติจากเจ้าพ่อบ่อเหล็กและปิ๊สสะหนูเตา(ผีเตา)ด้วย..... จากการทดลองทำตามสูตรโบราณ ๑๐๐% แต่ใช้เหล็กสมัยใหม่ พบว่าขั้นตอนการชุบโบราณสูตรนี้ไม่ได้รีดประสิทธิภาพเหล็กสมัยใหม่ได้เต็มที่ (ชุบแล้วขึ้นบ้าง ไม่ขึ้นบ้าง ใบบิดบ้าง) จึงพยายามปรับสูตรเข้ากับปัจจุบัน การให้ความร้อน การชุบ การคืนไฟ เป็นปัจจุบันทั้งหมด โดยยังคงขนบรูปทรง การรีดเหล็ก ตามฉบับดั้งเดิมที่ได้รับสืบทอดมาจากช่างเหล็กยุคโบราณ สกุลช่างเชียงแสน-เมืองลอง มีการเลี้ยงเจ้าพ่อบ่อเหล็กลองและปิ๊สสะหนูที่สืบมาจากเมืองเชียงแสนประจำปีทุกปี แต่ก็แลกมาด้วยข้อห้ามหลายข้อ ตัวอย่างเช่น "เราไม่รับตีพระขรรค์ที่ความยาวเกินกำหนดและง้าวหลวง นอกจากสั่งมาในนามหน่วยงาน สำนักมวย สำนักดาบ พิพิธภัณฑ์ ศูนย์การเรียนรู้"..
แน่นอน ง้าวจีนเจ้าหลวงลำปางในภาพเราก็ไม่รับตีทั่วไปครับ
