29/05/2026
Dziś, w ostatni piątek maja, przypada Europejski Dzień Sąsiada - święto pod patronatem Unii Europejskiej, obchodzone od 2000 roku dla podkreślenia roli lokalnych wspólnot, trwałych społecznych więzi, wzajemnej pomocy, szacunku, otwartości i przyjaźni.
Z tej okazji sięgnijmy do dawnej, znanej z przekazu Jana Długosza, legendy, która jak mało która opowieść w polskim dziejopisarstwie i literaturze - przy całej swej drastyczności - uwzniośla potrzebę dobrego sąsiedztwa. Jej bohaterem jest Florian Szary - rycerz, który wsławił się w bitwie pod Płowcami (1331), gdzie wojska polskie pod wodzą króla Władysława Łokietka starły się z zakonem krzyżackim. Florian odniósł w tej bitwie ciężkie rany, a gdy król ujrzał go, na pobojowisku, wytrzewionego i zbierającego z ziemi swoje wnętrzności, w uznaniu męstwa nadał rycerzowi nowy herb Jelita.
Polski uczony Jerzy Samuel Bandtkie tak opisał to wydarzenie w „Dziejach Królestwa Polskiego w dwóch tomach”: „Nazajutrz po bitwie pod Płowcami, gdy Król plac potyczki objeżdżał, znalazł jednego Szlachcica przebitego trzema włóczniami, nad którym gdy się zastanowił, ubolewając, iż wiele cierpiał, odpowiedział mu Florian Szary (było to nazwisko jego): królu bardziej mię boli zły sąsiad, niżeli rany. Na to Władysław: bądź dobrej myśli, uwolnię cię od tego sąsiedztwa, i kazawszy go zanieść pod namiot dla wyleczenia, gdy do zdrowia przyszedł, kupił mu całą tę wioskę, a na pamiątkę do dawnego herbu Koźlerogi przydał trzy włócznie”.
Legendarny bohater stał się domniemanym protoplastą pieczętujących się herbem Jelita magnackiego rodu Zamoyskich i kilku innych rodów szlacheckich, a skierowane do króla słowa „To mniey boli” są ich odwieczną rodową dewizą. Opowieść o rycerzu Florianie była motywem wielu utworów literackich i dzieł sztuki - m.in. libretta Józefa Korzeniowskiego do niedokończonej opery Stanisława Moniuszki „Rokiczana” (1858-1859), powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Jelita” (1880) oraz obrazu Juliusza Kossaka (1883).
Scenę heroicznej rozmowy rannego z królem Łokietkiem o sąsiedztwie prezentujemy na ilustracji lipskiego miedziorytnika Christiana Gottfrieda Heinricha Geisslera (1770-1844) do pierwszego tomu „Dziejów Królestwa Polskiego w dwóch tomach” J.S. Bandtkiego (Wrocław 1820) - egzemplarz z kolekcji J.I. Kraszewskiego z Suchej (link do Cyfrowego MNW w komentarzu!)
