Instytut Pileckiego

23/07/2026

Zaczynamy już za 2 godziny! ⏰

Zapraszamy na szóste spotkanie z cyklu dyskusyjnego „Berlin w Warszawie” – dziś o godz. 18.00.

Zaczniemy od wspólnego seansu filmu „Strefa interesów” (reż. Jonathan Glazer). Zastanowimy się nad strategią estetyczną reżysera, rolą dźwięku w produkcji oraz nad sposobem przedstawienia codzienności rodziny Hössów w bezpośrednim sąsiedztwie obozu Auschwitz.

🎬 18.00 – pokaz filmu
🗣️ 19.45 – rozpoczęcie dyskusji
📍 ul. Sienna 82, Warszawa
🎧 dostępne tłumaczenie symultaniczne polsko-niemieckie
🎥 dyskusję po filmie będziemy transmitować na naszym kanale: https://www.youtube.com/live/snzACKy_6C4

Po pokazie porozmawiamy o mechanizmach niemieckiego wyparcia, granicy odpowiedzialności i rzeczywistej wiedzy Niemców na temat zbrodni dokonywanych przez ich rodaków – w nawiązaniu także do berlińskiej wystawy „Der Holocaust – Was wussten die Deutschen?” w Topographie des Terrors.

W rozmowie udział wezmą:
🔹 dr hab. Ewa Fiuk – filmoznawczyni, Instytut Sztuki PAN
🔹 dr Andrea Riedle – dyrektorka Stiftung Topographie des Terrors w Berlinie
🔹 prowadzenie: dr Aleksandra Burdziej – kuratorka cyklu, germanistka i literaturoznawczyni (UMK w Toruniu)

Miejsca wciąż dostępne – obowiązuje formularz zgłoszeniowy: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScs_-SMrx_UGLyY_dEOGTrgtkfc3mBufNIx-xweKpu1biZbOg/viewform.

Do zobaczenia za chwilę! 👋

23/07/2026

84 lata temu, 23 lipca 1942 roku w godzinach porannych, do nowo utworzonego niemieckiego obozu zagłady Treblinka II wjechał pierwszy transport kolejowy. W 60 przepełnionych, zaryglowanych wagonach towarowych przywieziono z warszawskiego getta 7 400 osób.

Wśród nich znaleźli się przede wszystkim pensjonariusze punktów noclegowych dla uchodźców, przesiedleńcy oraz osadzeni z aresztu przy ul. Gęsiej. Ten dzień zapoczątkował masową eksterminację ludności żydowskiej w ramach operacji „Reinhardt” i stał się momentem inauguracji systemowej machiny eksterminacji głównie polskich Żydów z gett Generalnego Gubernatorstwa.

Sama droga do Treblinki była już częścią zbrodni – ofiary transportowano w nieludzkich warunkach – bez wody, żywności i dostępu do świeżego powietrza. Wielu pasażerów zmarło w drodze z wycieńczenia i upału. Cała operacja logistyczna realizowana była przez Niemieckie Koleje Rzeszy (Deutsche Reichsbahn) i Generalną Dyrekcję Kolei Wschodnich (Generaldirektion der Ostbahn) na zlecenie Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), przy zastosowaniu zniżkowych taryf specjalnych, których koszty przerzucano na same ofiary lub budżet policji.

Po przybyciu na miejsce stosowano dezinformację – ustawione tablice informowały o „obozie przejściowym” i dezynfekcji, co miało uśpić czujność i zapobiec oporowi przed skierowaniem ludzi bezpośrednio do komór gazowych.

Pierwsza faza funkcjonowania obozu, trwająca do 28 sierpnia 1942 roku, przyniosła gwałtowny wzrost dziennych kontyngentów ofiar – z początkowych 6 tysięcy do ponad 10 tysięcy osób dziennie. Tylko z warszawskiego getta do połowy września wywieziono 241 tysięcy ludzi. W kolejnych miesiącach do Treblinki trafiały setki tysięcy mieszkańców gett z okupowanej Polski, a także w mniejszości Żydzi z Europy Zachodniej i Południowej oraz Romowie i Sinti.

W ciągu kilkunastu miesięcy funkcjonowania obozu, do jego likwidacji po powstaniu więźniów w listopadzie 1943 roku, w Treblince zamordowano co najmniej 800–900 tysięcy ludzi. Ośrodek ten stał się największym miejscem natychmiastowej Zagłady w Generalnym Gubernatorstwie.

Treblinka przypomina nam, że najstraszniejsza zbrodnia XX wieku nie wymagała demonów – wystarczyli sprawni urzędnicy, rozkłady jazdy i gotowość zwykłych ludzi, by zamienić się w trybiki machiny śmierci.

22/07/2026

W tym dniu, 22 lipca 1878 lub 1879 r. (dokładna data nie jest pewna), urodził się Janusz Korczak, a właściwie Henryk Goldszmit.

Łączył w sobie wiele ról: był lekarzem, pisarzem, publicystą, wykładowcą i żołnierzem trzech wojen. Sam mówił o sobie jako o „Żydzie-Polaku zakochanym w Warszawie”.

Dziś wspominamy go najczęściej przez pryzmat tragicznego finału – ostatniego marszu na Umschlagplatz z dziećmi i wychowawcami Domu Sierot podczas tzw. wielkiej akcji likwidacyjnej warszawskiego getta. To zrozumiałe, ale w ten sposób łatwo stracić z oczu jego niezwykłe, pełne pasji i niezwykle twórcze życie.

W centrum wszystkiego, co robił, leżało jedno – przełomowe na początku XX wieku – przekonanie: dziecko jest pełnoprawnym człowiekiem i zasługuje na taki sam szacunek jak dorosły. W czasach, gdy wychowanie opierało się głównie na kontroli, jego koncepcja wyprzedzała epokę o całe dekady.

Na przełomie 1908 i 1909 roku Korczak związał się z Towarzystwem „Pomoc dla Sierot”. Niedługo później, razem ze Stefanią Wilczyńską, stanął na czele grupy, która współtworzyła koncepcję nowatorskiej placówki pedagogicznej – otwartego w 1912 roku Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92 w Warszawie. Przez kolejne trzy dekady prowadzili go wspólnie.

Stworzyli tam autorski system wychowawczy: dzieci miały własny sejm, sąd czy radę. Uczyły się współodpowiedzialności i realnie decydowały o swoim otoczeniu. Korczak oddawał im głos także poza placówką – tworząc „Mały Przegląd” (gazetę redagowaną przez młodzież) czy prowadząc kultowe pogadanki w Polskim Radiu jako „Stary Doktór”. Jego książki – od programowego „Prawa dziecka do szacunku” po „Króla Maciusia Pierwszego” – do dziś stanowią fundament nowoczesnej pedagogiki.

W listopadzie 1940 r. Dom Sierot został zmuszony do przeprowadzki do getta, a Korczaka aresztowano i osadzono na kilka tygodni na Pawiaku. Po powrocie z więzienia całkowicie poświęcił się pracy z dziećmi – najpierw pod nowym adresem na Chłodnej 33, a od października 1941 r., po kolejnym zmniejszeniu granic getta, przy Siennej 16/Śliskiej 9, gdzie spędził ostatnie miesiące życia. Na początku 1942 r. przez kilka tygodni wspierał też Główny Dom Schronienia przy Dzielnej 39, próbując poprawić tam katastrofalną sytuację organizacyjną.

Mimo pogarszających się warunków i rosnącej liczby podopiecznych razem ze Stefanią Wilczyńską starali się utrzymać przedwojenny styl pracy i dać dzieciom poczucie choćby względnej normalności – co samo w sobie, w tamtych warunkach, było formą oporu. Odrzucił propozycje wyjścia poza getto i ukrycia się. 4 sierpnia 1942 r. zapisał w Pamiętniku: „Przecież to, co przeżywam, było” – myśląc o wcześniejszych wojnach, nie wiedząc jeszcze, co go czeka. 5 lub 6 sierpnia został wraz z dziećmi i współpracownikami doprowadzony na Umschlagplatz, skąd trafił do transportu do obozu zagłady w Treblince.

Dziś, w rocznicę jego urodzin, warto pamiętać, że to nie jest wyłącznie historia jednego człowieka. Obok niego stała Stefania Wilczyńska i zespół opiekunów, którzy do samego końca wybrali obecność przy dzieciach. To także ich historia – wspólnoty ludzi, którzy do ostatniej chwili pokazywali, czym jest dojrzała miłość do dziecka, odpowiedzialność i człowieczeństwo.

22/07/2026

22 lipca 1943 roku w zbiorowej mogile pod murem cmentarnym Pobitno w Rzeszowie pochowano Wiktorię Stawarską – zamordowaną na mocy wyroku niemieckiego sądu specjalnego (Sondergericht) za pomoc niesioną Żydom.

Jej mąż, Mateusz Bronisław Stawarski, został rozstrzelany kilka miesięcy wcześniej, 26 grudnia 1942 roku w lesie Głażyna.

Przed wojną Stawarscy mieszkali w Sieniawie. W 1942 roku o pomoc zwróciła się do nich pięcioosobowa rodzina Singerów. Mateusz Stawarski zbudował dla nich kryjówkę we własnym domu, odgradzając część pokoju dodatkową ścianką. Wejście prowadziło ze strychu, ukryte pod ciężkim kufrem.

Ponieważ dom znajdował się tuż przy granicy getta, w rejonie stale patrolowanym przez niemieckich żandarmów i ukraińską policję, Stawarscy przenieśli się do wynajętego lokalu po drugiej stronie ulicy, aby nie zwracać uwagi okupantów. Łącznikiem z ukrywanymi pozostał ich najstarszy syn, Stanisław, który przenosił żywność przygotowywaną przez matkę.

Wobec rosnącego zagrożenia i fali egzekucji wokół getta, Singerowie jesienią 1942 roku przenieśli się do nowej kryjówki poza miastem. Niedługo potem Singerowa z jednym z dzieci została ujęta przez Niemców pod dawnym domem Stawarskich i rozstrzelana.

Około 23 grudnia 1942 roku wachmistrz Karl Seidel aresztował Mateusza Stawarskiego. Wiktoria, próbując ratować męża, udała się na posterunek żandarmerii, gdzie również została zatrzymana. Mateusz został rozstrzelany w drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia.

Po wojnie ekshumowano jego ciało – rozpoznano je po różańcu przemyconym do aresztu przez rodzinę. Wiktoria po wielomiesięcznym śledztwie została skazana na karę śmierci. W więzieniu spisała testament oraz poruszający list pożegnalny do dzieci.

„Kochany Bohdanku i kochany Żorciu zwracam się do Was ze specjalną prośbą opiekujcie się Wandeczką, bo ona jest najnieszczęśliwsza mówcie jej dużo o mamusi i o tatusiu bo ona nigdy nie będzie miała wyobrażenia jakie to jest uczucie mieć mamusię i tatusia, kochajcie tę swoją maleńką siostrzyczkę obydwaj mocno i zawsze, kochajcie ją najmocniej i za mamusię i za tatusia. Niech zna swoich rodziców chociaż z opowiadania” – napisała Wiktoria Stawarska.

Wiktoria i Mateusz Stawarscy zostali upamiętnieni przez Instytut Pileckiego w ramach programu „Zawołani po imieniu” 24 marca 2026 roku w Sieniawie.

Cześć Ich pamięci.

Fot. archiwum rodziny Stawarskich, Wiktoria Stawarska (z domu Ordon) z ojcem, 1919 r.

21/07/2026

Maj 1945 roku nie oznaczał końca lęku. Choroby, głód, przemoc – powojenna Polska długo nie mogła otrząsnąć się z traumy wojny. Na to wszystko nałożyła się kolejna, wymuszona z zewnątrz zmiana: narzucenie systemu stalinowskiego i gwałtowna przebudowa społeczeństwa.

Jak przebiegała ta przemiana w kraju zrujnowanym przez wojnę? Jak życie w ciągłym poczuciu zagrożenia wpłynęło na wzrost przemocy i nieufności między ludźmi? I czy skutki tamtych doświadczeń są odczuwalne do dziś, w kolejnych pokoleniach?

O tym w piątek w Instytucie Pileckiego porozmawiają:
🗣️ dr hab. Marcin Zaremba – historyk i socjolog, autor „Wielkiej trwogi” i „Wielkiego rozczarowania”
🗣️ prof. dr hab. Andrzej Leder – filozof kultury i psychoterapeuta, autor „Prześnionej rewolucji”
🗣️ Marcin Giełzak – publicysta i historyk, współtwórca podcastu Dwie Lewe Ręce

Spotkanie poprowadzi red. Krzysztof Grzybowski (Polskie Radio).

📍 24 lipca (piątek), godz. 18.30, Warszawa, ul. Sienna 82
🎟️ Liczba miejsc ograniczona – obowiązują zapisy: https://forms.gle/PMPjLc7xHumUXLrz7
Prosimy o punktualne przyjście.

📺 Transmisja na żywo na kanale Instytutu Pileckiego: https://youtube.com/live/7A8ZeGgUhVc?feature=share

21/07/2026

Podczas Powstania Warszawskiego artyści walczyli na barykadach, a równocześnie dokumentowali przebieg wydarzeń, życie codzienne oraz zniszczenie miasta. Ich twórczość, powstająca mimo niedoboru materiałów, stanowi dziś bezpośrednie świadectwo wojennych doświadczeń.

Jednym z twórców, którzy na gorąco dokumentowali wojenną rzeczywistość był Walerian Bielecki pseudonim „Inżynier Jan”, żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt, który zaprojektował m.in. słynny samochód pancerny „Kubuś”.

Sztuka Bieleckiego odsłania odmienny wymiar pamięci o Powstaniu Warszawskim – bardziej intymny, skupiony na detalu i codzienności, a zarazem głęboko zakorzeniony w doświadczeniu bezpośredniego świadka. Jego prace skłaniają do refleksji nad rolą obrazu jako medium dokumentu oraz nad granicą między zapisem faktów a ich artystycznym przetworzeniem.

📍 28 lipca (wtorek) o godz. 18.00 w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 po raz pierwszy w stolicy zostanie otwarta wystawa prezentująca mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie autorstwa Waleriana Bieleckiego.

Na ekspozycji będzie można zobaczyć łącznie 23 prace: 5 oryginałów (pokazywanych po raz pierwszy publicznie) i 18 wielkoformatowych reprodukcji, z których każda stanowi osobny kadr tej historii. Obrazy uzupełniają komentarze historyczne, które przybliżają realia przedstawianych wydarzeń.

Osią ekspozycji są barwne reprodukcje powstańczych realizacji Bieleckiego, ułożonych w porządku chronologicznym. Ten układ nie jest jedynie zabiegiem porządkującym – buduje opowieść o narastającym napięciu, nadziei, zniszczeniu i ostatecznym upadku.
________________________

🖼️ Warszawa, wrzesień 1944, „Woda”, akwarela

Dostęp do wody stanowił jeden z największych problemów w codziennym życiu powstańczej Warszawy. Wodociągi przestały działać 21 września w wyniku zniszczenia przez Niemców Stacji Pomp Rzecznych na Czerniakowie. Już wcześniej dostawy wody były jednak utrudnione przez liczne uszkodzenia infrastruktury.

Dlatego, gdy 14 sierpnia w wielu miejscach ustał dopływ wody, władze powstańcze zarządziły budowę nowych studni. W połowie września w samym Śródmieściu Południowym działały 44 z nich, a ponad drugie tyle było w budowie. W celu zapewnienia porządku, ale też ograniczenia ofiar niemieckich ataków na kolejki wyznaczano oddzielne godziny czerpania wody dla wojska, obsługi kuchni i szpitali oraz ludności cywilnej.
________________________

Więcej prac Waleriana Bieleckiego obrazujących walczącą Warszawę zobaczycie na wystawie „Sztuka dokumentu. Walerian Bielecki. Powstanie Warszawskie.” w dniach 29–10 października w Instytucie Pileckiego.

Organizator wystawy: Instytut Pileckiego
Partner: Muzeum Wojska w Białymstoku

ℹ️ Dowiedz się więcej o wystawie: https://www.facebook.com/events/1133935986008295/

20/07/2026

W „Strefie interesów” brytyjski reżyser Jonathan Glazer przygląda się domowej idylli w czasach nazistowskich Niemiec. Rudolf (Christian Friedel) wraz z żoną Hedwig (Sandra Hüller) oraz czwórką dzieci i psem mieszkają w przestronnym, pedantycznie czystym domu z wypielęgnowanym ogrodem i szklarnią.

Celebrują rodzinne obiady, marzą o wakacjach w ukochanych Włoszech. W weekendy lubią popływać kajakami lub pospacerować po lesie z przyjaciółmi. Jednak zza ścian ich domu często dobiegają niepokojące odgłosy, a czasem rozpaczliwe krzyki, ponieważ Rudolf Höss jest komendantem obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.

Zapraszamy w czwartek do Instytutu Pileckiego na szóstą odsłonę cyklu „Berlin w Warszawie": pokaz filmu „Strefa interesów" (reż. Jonathan Glazer) i dyskusję po seansie.

🗣️ O mechanizmach niemieckiego wyparcia, granicach odpowiedzialności i rzeczywistej wiedzy Niemców o zbrodniach popełnianych przez ich rodaków porozmawiają: dr hab. Ewa Fiuk, dr Andrea Riedle oraz dr Aleksandra Burdziej, kuratorka cyklu. Punktem odniesienia będzie też wystawa „Der Holocaust – Was wussten die Deutschen?" („Holokaust – co wiedzieli Niemcy?"), którą obecnie można oglądać w berlińskim Topographie des Terrors.

📍 godz. 18.00 – pokaz filmu, godz. 19.45 – rozpoczęcie dyskusji | 23 lipca | ul. Sienna 82, Warszawa

Podczas wydarzenia będzie dostępne tłumaczenie symultaniczne polsko-niemieckie.

🔗 Obowiązuje formularz zgłoszeniowy: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScs_-SMrx_UGLyY_dEOGTrgtkfc3mBufNIx-xweKpu1biZbOg/viewform?usp=send_form

📰 Patronat medialny nad cyklem „Berlin w Warszawie” objęła „Rzeczpospolita" oraz rp.pl.

Fot. materiały prasowe dystrybutora

20/07/2026

[współpraca płatna] Województwo Podlaskie partner strategiczny koncertu „LIPCOWI '45”, organizowanego w ramach obchodów 81. rocznicy Obławy Augustowskiej, przypomina o jednym z najciekawszych miejsc na polskiej części Kanału Augustowskiego. 👇

🟢 Mało kto wie, że…

Śluza Paniewo to jedyna dwukomorowa śluza na polskiej części Kanału Augustowskiego.

🚣‍♂️🚤 Dlaczego ma aż dwie komory? Różnica poziomów wody między Jeziorem Krzywym a Jeziorem Paniewo wynosi ok. 6,6 m. To zbyt dużo, aby łodzie mogły bezpiecznie pokonać ją w jednej komorze, dlatego śluzowanie odbywa się w dwóch etapach.

Znajduje się w samym sercu Puszczy Augustowskiej, na terenie gminy Płaska. To miejsce, gdzie XIX-wieczna inżynieria do dziś działa w praktycznie niezmienionej formie.

⚙️ 💦 Sam proces śluzowania trwa ok. 30 minut. W tym czasie łodzie unoszą się lub opadają o wysokość porównywalną z dwupiętrowym budynkiem, a obserwowanie tego z brzegu robi duże wrażenie.

📏 Co ciekawe, Paniewo jest również najdłuższą śluzą na polskim odcinku Kanału Augustowskiego – ma aż 88 m długości.

Jeśli będziecie w te wakacje w Płaskiej, koniecznie zatrzymajcie się przy Śluzie Paniewo. To jedno z najbardziej widowiskowych miejsc na całym szlaku! 🌊

19/07/2026

W dniach 8–10 lipca w Instytut Pileckiego - Dom Pamięci Obławy Augustowskiej – odbyła się druga edycja międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej opozycyjnemu zaangażowaniu kobiet w realiach państw niedemokratycznych.

Przez trzy dni badaczki i badacze z kraju i zagranicy analizowali wielowymiarowe strategie kobiecego oporu – od formalnej aktywności politycznej, przez działalność konspiracyjną, po „miękki opór” realizowany w kulturze, edukacji, religii i życiu społecznym. Nie zabrakło też refleksji nad mechanizmami represji i inwigilacji stosowanymi przez reżimy wobec kobiet.

Wydarzeniu towarzyszyły:
🎧 przedpremierowy odsłuch drugiego odcinka audioserialu dokumentalnego „Sala 600. Świadkowie Norymbergi”, dedykowanego Sewerynie Szmaglewskiej, zrealizowanego we współpracy ze Studiem Reportażu Polskiego Radia,
🖼️ zwiedzanie wystawy stałej „Tobie Polsko. Opowieść z serca Puszczy”.

Serdecznie dziękujemy:
– Uniwersytetowi w Białymstoku oraz Stowarzyszeniu Instytut Studiów Kobiecych za współorganizację wydarzenia,
– prof. dr hab. Małgorzacie Dajnowicz, koordynatorce projektu, oraz dr Joannie Nikel, sekretarz konferencji, za ogrom pracy włożonej w przygotowanie wydarzenia,
– a przede wszystkim wszystkim Prelegentkom, Prelegentom i Uczestnikom za merytoryczne dyskusje i inspirujące rozmowy!

Konferencja odbyła się pod honorowym patronatem Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marty Cienkowskiej oraz Burmistrza Miasta Augustowa Mirosława Karolczuka.

Patronat medialny: „Forum Akademickie” i forumakademickie.pl oraz Polskie Radio Białystok.

Efektem konferencji będzie recenzowana monografia naukowa, która ukaże się nakładem wydawnictwa Instytutu Pileckiego.

Projekt zrealizowany w ramach programu „Wektory Nauki” Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

📷 Zobaczcie, jak było – zapraszamy do obejrzenia fotorelacji!