20/05/2024
Był jednym z najwybitniejszych polskich twórców XX wieku. Pisał „z potrzeby prawdy” i obowiązku świadectwa. Jako pisarz – jak sam stwierdził w autobiograficznym eseju – narodził się w łagrze. Dziś 105. rocznica urodzin Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
ℹ️ Urodził się 20 maja 1919 roku najprawdopodobniej w Kielcach jako syn właściciela niewielkiego majątku pod Buskiem. Uczył się w gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach, gdzie redagował szkolną gazetkę „Młodzi idą”. W 1935 roku zadebiutował w piśmie „Kuźnia młodych” reportażem pod tytułem Świętokrzyszczyzna. Po ukończeniu szkoły dostał się na studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, na którym studiował do 1939 roku.
Po rozpoczęciu wojny wraz z kolegami założył warszawską grupę konspiracyjną PLAN (Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa). Współredagował również pierwsze numery pisma podziemnego „Biuletyn Polski”. W grudniu 1939 przekroczył linię demarkacyjną docierając do Lwowa, w którym dzięki protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera został przyjęty do Związku Literatów. Dzięki temu Herling-Grudziński uzyskał glejt ułatwiający mu życie do momentu, kiedy władze sowieckie odkryły, że Związek Literatów nie jest tym samym co radziecki Związek Pisarzy. Wówczas pisarz udał się do Grodna (pracował tam w teatrze lalkowym), a w marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę, jednak ludzie, którzy mieli mu w tym pomóc, okazali się agentami NKWD. Gustaw Herling-Grudziński został aresztowany i skazany na pięć lat pobytu w obozach.
Umieszczony kolejno w więzieniach w Grodnie, Witebsku, Leningradzie i Wołogradzie, trafił wreszcie do łagru w Jercewie koło Archangielska. Pracował jako tragarz przy rozładowywaniu wagonów, często po niemal trzydzieści godzin bez przerwy. Pół roku po zawarciu układu Sikorski-Majski, w styczniu 1942 roku wyszedł z obozu po przeprowadzonej przez siebie głodówce ‒ przeżycia z tego czasu opisał w swojej najsłynniejszej książce „Inny Świat. Zapiski sowieckie”.
Niespełna dwa miesiące później w Kazachstanie został wcielony do formującej się na terenie ZSRR Armii Polskiej dowodzonej przez generała Andersa, z którą przez Persję, Irak (publikował tam w piśmie „Kurier Polski w Bagdadzie”), Palestynę i Egipt dotarł do Włoch. Po bitwie pod Monte Cassino (za którą został odznaczony Orderem Virtuti Militari) przemieścił się wraz ze swoim korpusem do Rzymu. Został oddelegowany do redakcji tygodnika „Orzeł Biały”, w którym pełnił funkcję kierownika działu literackiego. Publikował również w pismach „Irydion” i „Kosmopolita”, a także włoskim czasopiśmie „Arteusa”.
📖 Twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego była w Polsce objęta zakazem druku do 1988 roku (jego książki ukazywały się wyłącznie w wydawnictwach podziemnych), gdy w pierwszym obiegu wydano „Wieżę i inne opowiadania”. Choć większość życia spędził za granicą, zajmuje jedno z czołowych miejsc w literaturze polskiej. Był pisarzem o bardzo szerokich horyzontach ‒ pisał eseje, opowiadania, reportaże, dzienniki, recenzje, teksty krytycznoliteracke. Zdumiewa różnorodność poruszanych przez niego tematów, zawsze jednak dotyka w pewnym stopniu człowieka, różnych wymiarów jego życia: od cierpienia i upadku moralnego w sowieckim łagrze, poprzez estetyczny zachwyt wobec dzieł sztuki, po namysł nad metafizyką.
📸 fot. Elżbieta Lempp
