09/05/2026
9 maja 75 lat temu urodził się Janusz Krupski (1951 – 2010), pionier drugiego obiegu. Wybitny działacz opozycji demokratycznej w PRL, historyk, wydawca i urzędnik państwowy.
W maju 1976 jako student historii KUL, wraz z grupą przyjaciół sprowadził do Polski pierwszy powielacz, dzięki czemu opozycyjne środowiska mogły wydawać pisma bez cenzury. Na powielaczach w Lublinie drukowano m. in. Komunikaty” Komitetu Obrony Robotników oraz podziemny almanach literacki „Zapis”. Zdaniem historyków druk „Zapisu” był przełomowym wydarzeniem w historii drugiego obiegu. Pod koniec 1976 r. grupa cenionych pisarzy i poetów przygotowała pismo, w którym znalazły się teksty takich autorów jak Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Kazimierz Brandys czy Marek Nowakowski. Na początku „Zapis” próbowano rozpowszechniać starą metodą, czyli przepisując poszczególne strony na maszynie. Jednak działacze KOR skontaktowali się z Januszem Krupskim i poprosili go, aby 250. stronicowy magazyn wydrukował na powielaczu. Konspiratorzy mieli do dyspozycji powielacz „Zuzia”, ale nie mieli pieniędzy na zakup papieru. Janusz Krupski, mimo, że pochodził z biednej rodziny robotniczej, sfinansował ten zakup z własnych pieniędzy, likwidując książeczkę mieszkaniową w banku PKO. Powielacz pracował dzień i noc. Efekt był imponujący. Pierwszy w Polsce podziemny almanach literacki „Zapis” wydrukowano w 360 egzemplarzach. W ten sposób powstała Nieocenzurowana Oficyna Wydawnicza, która potem przekształciła się w Niezależną Oficynę Wydawniczą (NOW-a) i była najważniejszym polskim wydawnictwem drugiego obiegu.
Po sukcesie „Zapisu”, jesienią 1977 roku Krupski inicjuje wydawanie Niezależnego Pisma Młodych Katolików „Spotkania”. Do końca lat 80. wydano 35 numerów.
Za działalność opozycyjną Krupski był szykanowany przez Służbę Bezpieczeństwa. 21 stycznia 1983 roku trzech funkcjonariuszy SB uprowadziło go i oblało żrącym płynem, w wyniku czego doznał poważnych poparzeń. Mimo to, do końca lat 80. nie rezygnował z działalności podziemnej. Od 1990 do 1992 był dyrektorem wydawnictwa Editions Spotkania, a potem prowadził Wydawnictwo Krupski i S-ka. Od 2000 do 2006 roku pełnił funkcję zastępcy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, a następnie kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. 10 kwietnia 2010 roku Janusz Krupski zginął w katastrofie rządowego samolotu koło Smoleńska.
Opowieść o narodzinach drugiego obiegu jest głównym motywem stałej wystawy „Siła wolnego słowa”, którą można oglądać w Domu Słów przy ul. Żmigród 1.
Więcej o Januszu Krupskim w archiwum Pracownia Historii Mówionej
https://teatrnn.pl/historiamowiona/swiadkowie/janusz-krupski/
