19/08/2026
W Światowym Dniu Fotografii 📷 obchodzonym 19 sierpnia, przypominamy Pelagię Bednarską, fotografkę, właścicielkę zakładu przy ul. Lubicz 24 w Krakowie, który podczas wojny był ważnym punktem kontaktowym, a ona sama zaangażowała się w działalność konspiracyjną, ryzykując życie swoje i najbliższych.
Pelagia Bednarska urodziła się 5 marca 1902 roku w Dąbrowie Górniczej, była córką Joanny i Piotra Opiłków. Pochodziła z wielodzietnej rodziny o żywych tradycjach patriotycznych. Dzieciństwo spędziła w Sosnowcu, gdzie już jako nastoletnia dziewczyna znalazła pracę w jednym z lokalnych zakładów fotograficznych, co zaważyło na jej dalszych losach. W lutym 1923 roku wyszła za mąż za Stanisława Frączka, fotografa prowadzącego atelier przy ul. Orlej. Gdy mąż wkrótce zachorował na nieuleczalną wówczas gruźlicę, na jej barkach spoczęło utrzymanie domu oraz dwójki dzieci. Jeździła od wsi, do wsi i robiła zdjęcia komunijne oraz ślubne, ale zleceń nie było dużo i były okresowe, co przekładało się na dochody. Po śmierci męża, przy ul. 3 Maja 1 w Zawierciu uruchomiła swoje własne atelier. W czasach kryzysu gospodarczego Zawiercie nosiło miano "stolicy bezrobocia", a utrzymanie się z fotografii graniczyło z cudem. Bednarska po latach wspominała: „któż myślał o fotografowaniu się, gdy nie starczało na codzienny chleb”.
Była ambitna i pracowita. W 1933 roku zdała egzamin mistrzowski, mający ułatwić jej znalezienie lepszej pracy. W grudniu 1937 roku w Kielcach poślubiła Wincentego Bednarskiego, artystę malarza, który nie utrzymywał się jedynie z twórczości. W 1938 roku Bednarski otrzymał pracę w Zbrojowni Państwowych Zakładów Uzbrojenia przy ul. Rakowickiej w Krakowie, w której produkowano broń. Bednarscy wynajęli mieszkanie w pobliżu, przy ul. Grochowskiej 3. W tym czasie, Pelagia codziennie dojeżdżała do Katowic, gdzie kierowała atelier „Foto Korekt” przy ul. 3 Maja. Pracowała tam do wybuchu wojny. Na początku września 1939 roku została zatrudniona w zakładzie Zygmunta Woźniaka w Rynku Głównym 43 w Krakowie.
Dnia 3 września odbyła się ewakuacja pracowników Zbrojowni oraz ich rodzin. Kraków opuścił wówczas m.in. Wincenty Bednarski. Wkrótce jednak Niemcy wydali rozkaz powrotu wszystkim pracownikom zakładu w celu wznowienia produkcji amunicji. Bednarski nie zgłosił się do pracy w skutek czego poszukiwany był przez gestapo, wstąpił do Związku Walki Zbrojnej i działał w dywizji kolejowej.
W 1940 roku Pelagia Bednarska przeprowadziła się do kamienicy przy ul. Lubicz 24, przemianowanej na Bahnhofstrasse. Wynajmowała nieduże mieszkanie na parterze, gdzie w październiku tego roku uruchomiła „Zakład Art. Malarski i Fotograficzny Bednarskich”, później przemianowany na "Foto Bednarska".
Choć miejsce to znajdowało się niemal vis-à-vis "Białego Domku", w którym mieścił się posterunek policji niemieckiej i granatowej, dzięki ciągłemu ruchowi klientów idealnie nadawało się na punkt kontaktowy podziemia. Bednarska przyjęła pseudonim „Malarzowa” i 6 grudnia 1940 roku złożyła przysięgę przed Henrykiem Buzunem, ps. „Kanarek”. Do jej obowiązków należało przyjmowanie, przechowywanie i wydawanie paczek na umówione hasło. Współpracowała z Adamem Rysiewiczem związanym z PPS, który od pewnego momentu był jednym z organizatorów Komitetu Pomocy Więźniom Obozów Koncentracyjnych, pomagał w ucieczkach więźniów i był zaangażowany w powstanie Rady Pomocy Żydom „Żegota”.
Wiosną 1941 roku zakład Bednarskiej obserwowało gestapo, co miało związek z licznymi aresztowaniami członków podziemia. 7 czerwca 1941 roku została zatrzymana i osadzona na miesiąc w więzieniu na Monelupich. Po wyjściu na wolność, jej atelier było pod obserwacją dlatego przez jakiś czas wycofała się z działalności konspiracyjnej. Później zaangażowała się w wykonywanie kopii dokumentów i fotografii dotyczących zbrodni w Oświęcimiu, które dostarczał wspomniany Rysiewicz. Pracowała w nocy, aby z samego rana kurier mógł odebrać od niej odbitki w trzech egzemplarzach. Przygotowywała również paczki z żywnością dla więźniów Oświęcimia oraz innych obozów koncentracyjnych.
W czasie wojny w jej mieszkaniu spotykali się członkowie Krakowskiego Teatru Podziemnego – założonego we wrześniu 1940 roku przez Adama Mularczyka i działającego aż do końca okupacji.
Po wojnie Pelagia Bednarska borykała się z problemami finansowymi i z trudem utrzymywała zakład. Rozpadło się jej małżeństwo. W 1978 roku atelier przekazała najmłodszej córce Barbarze, która prowadziła go do roku 1992. Bednarska zmarła 23 sierpnia 1981 roku, została pochowana na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
***********************************************************************
Pelagią Bednarską i jej działalnością konspiracyjną jako pierwsza zainteresowała się Janina Jasicka, w czasach wojennych związana z podziemiem, a po wojnie sekretarz Zarządu Miejskiego Ligii Kobiet w Krakowie. Jasicka gromadziła materiały oraz pamiątki dotyczące wielu zasłużonych osób i popularyzowała wiedzę o nich. Dzięki jej pracy i wystawie zorganizowanej w 2011 roku w Fabryka Schindlera / Muzeum Krakowa, przywrócono pamięć o Bednarskiej. Jej postaci został poświęcony rozdział w publikacji "Za obiektywem. Krakowskie zakłady fotograficzne pierwszej połowie XX wieku", wydanej przez Archiwum Narodowe w Krakowie w 2022 roku.
Pelagia Bednarska, lata 40. lub 50 XX w.
ANK, Spuścizna Janiny Jasickiej, sygn. 29/1340/27
