23/07/2026
“POSO (Deep-well)”, an Artist Talk
• Bilang isang “cultural artwork / center stage” sa sinisimulang develop na “Fortress of U & Friendship Park” sa Bolinao, Pangasinan na bahagi ng adbokasiya ng La Casa Azul (Nava Cruz Gallery/Museum sa Bulacan. • “U” stands for Understanding. • Sa salitang Pilipino, “Moog ng Pang-unawa at Liwasang Pangkaibigan”.
• Ang TANONG(?): “Bakit may Poso? Ano ang kahulugan… katuturan… simbolismo nito sa curator/artist/owner ng property?
• SAGOT: • Una: Bilang manunulat, author/museum owner, sa mga Sulok ng Poso ko natunghayan…. narinig…. nasalamin ang Kahulugan ng salitang Pagmamahal (LOVE). Dahil sa isang Sulok ng Poso sinabi sa akin nang aking INA noon, “Anak, tandan mo… Love for OTHERS is NOT only a Word... but Care and Compassion in Action.”
Ikalawa, kailangan nang source of water para matugunan ang gagawing construction sa property site sa Bolinao. Pangatlo, at higit sa lahat, isa itong Pagsaludo, Pagbibigay Halaga sa Bakas ng Kahapon para sa mga pangkaraniwang Pamilyang Pilipino tulad nang ginawang pagtataguyod sa aming pamilya ng aking pinakamamahal na Ina’t Ama… at sa aking mga Ate lalu na kay Ate Mila na aming panganay. Siya ang aming pinuno noon katuwang sina Ate Celia, Ate Rosie at Ate Polly sa aming pagsisimula. Siya ang nasa unahan sa pila habang kaming mga nakababatang kapatid ay dala-dala ang mga kaldero, tabo, timba para sumalok ng tubig sa Poso sa Palaisdaan (isang Hacienda) para sa aming pangangailangan.
Sa ala-ala ng Palaisdaan at Poso, napakalinaw magbalik tanaw sa mga gintong aral na turo ng aking Ina’t Ama: “Mahalin at Igalang ang nakatatandang kapatid. Kung wala siya, wala kayo.” Ang sabay-sabay na pagharap sa Hapag Kainan. Ang Pagmamahal sa Pamilya. Ang mabuhay sa family slogan na “Walang Iwanan… Walang Bitawan… Walang Limutan.”
• Sa Usaping Kultura at Sining, Ano ba ang Kahalagahan ng Poso Noon… Sa Nagdaang Panahon?
Sa Pilipinas, ang mga malalim na balon (lokal na kilala bilang Poso o Bomba) ay may malalim na kahalagahang kultural bilang mga sagwan ng buhay para sa komunidad. Bukod sa pagbibigay ng malinis na inumin at panghugas na tubig, nagsisilbi rin itong mahahalagang sentrong panlipunan: Simbolo ng katatagan sa kanayunan, at mahahalagang elemento na nagpapanatili sa mga katutubong komunidad at makasaysayang pag-unlad ng bayan.
Mga Pangunahing Tungkulin sa Kultura at Sentrong Panlipunan: Sa aking nakita at pinamuhay na bahagi ng ating kasaysayan noon, ang Poso ay isang itinalagang lugar ng pagtitipon kung saan nagkikita ang mga magkakapitbahay upang malaman ang mga lokal na balita, na lumilikha ng matibay na ugnayan ng komunidad habang nakapila upang umigib ng tubig o maglaba.
Sumasalamin sa Katatagan: Sa mga liblib at kulang sa serbisyong probinsya, ang paggamit sa isang gumaganang malalim na balon ay isang literal at matalinghagang bahagi ng buhay. Dahil maraming lugar ang dumaranas ng mga pagkabigo sa imprastraktura ng gobyerno at pamamahala ng tubig, ang malalim na balon ang depensa ng komunidad laban sa tagtuyot at hindi maaasahang mga suplay ng munisipyo.
Mga Poso na nagsisilbing mga pundasyong arkitektura at gumagana na nagpapahintulot sa mga komunidad na permanenteng mag-ugat sa kanilang mga sarili sa isang lugar. Mga Tradisyonal na Kasanayan: Ang tubig na may malalim na balon ay kadalasang mas gusto para sa mga ritwal na kultural, paglilinis, at pagluluto dahil ito ay malalim na nakaugnay sa natural na tanawin. Sa Panahon ng POSO pumailanlang ang Buhay ng mga Tapayan at Banga ng ating mga Ninuno (mga Lolo at Lola).
Soon, the “Fortress of U and Friendship Park”
J. Nava Cruz / LCA Nava Cruz Gallery-Museum
