13/08/2026
प्रेस स्वतन्त्रता भनेको कसैको चरित्र हत्या गर्ने लाइसेन्स होइन!
नेपालमा कहिलेकाहीँ यस्तो तर्क सुनिन्छ, “पत्रकारलाई जेल हाल्ने कुरा गर्यो भने प्रेस स्वतन्त्रता सकिन्छ।”
तर संसारका उदाहरण हेर्ने हो भने तस्वीर त्यति सरल छैन।
भारतदेखि फिलिपिन्ससम्म, इटालीदेखि जर्मनीसम्म, टर्कीदेखि अमेरिकासम्म, पत्रकार वा सञ्चारकर्मीले प्रकाशित गरेको सामग्रीका कारण अदालत र कानुनी कारबाहीको सामना गरेका उदाहरण छन्।
🇮🇳 भारत
२०२६ मा पत्रकार रवि नायरलाई अडानी समूहसम्बन्धी सामाजिक सञ्जाल पोस्ट र अनलाइन सामग्रीका कारण आपराधिक मानहानि मुद्दामा एक वर्ष जेल सजाय सुनाइयो। अदालतले उनले गम्भीर आरोप लगाएको तर त्यसलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त प्रमाण प्रस्तुत गर्न नसकेको ठहर गरेको थियो। नायरले भने आफूले सार्वजनिक स्रोतमा आधारित भएर टिप्पणी गरेको भन्दै अपिल गर्ने बताएका छन्।
🇵🇭 फिलिपिन्स
Rappler का पत्रकार मारिया रेसा र रेयनाल्डो सान्तोसलाई एक व्यवसायीबारे प्रकाशित सामग्रीका कारण cyber-libel मा दोषी ठहर गरिएको थियो। तल्लो अदालतले छ महिनाभन्दा बढीदेखि अधिकतम छ वर्षसम्म जेल सजाय तोकेको थियो र अपिल अदालतले पनि दोषी ठहर कायम राखेको थियो।
यस मुद्दामा प्रकाशित सामग्रीमा ती व्यवसायीको कथित गैरकानुनी गतिविधिसँग सम्बन्ध रहेको आरोप समावेश थियो।
🇮🇹 इटाली
युरोपमै प्रेस स्वतन्त्रता उच्च मानिने मुलुकमध्ये इटालीमा पनि पत्रकार/सम्पादकविरुद्ध आपराधिक मानहानि कानुन प्रयोग भएका उदाहरण छन्।
सम्पादक Alessandro Sallusti लाई २०१२ मा मानहानिको मुद्दामा १४ महिनाको जेल सजाय सुनाइएको थियो। त्यसपछि सम्पादक Giorgio Mulè लाई आठ महिनाको सजाय र पत्रकारहरू Andrea Marcenaro तथा Riccardo Arena लाई एक वर्षको जेल सजाय सुनाइएको उदाहरण युरोपेली संसदको अभिलेखमा उल्लेख छ।
🇩🇪 जर्मनी
जर्मनीमा पनि गम्भीर मानहानि/अपमानसम्बन्धी फौजदारी प्रावधानहरू छन्। युरोपेली संसदले जर्मनीमा केही अवस्थामा पाँच वर्षसम्मको custodial sentence हुनसक्ने कानुनी व्यवस्था रहेको उल्लेख गरेको छ।
अर्थात् “युरोपमा पत्रकारले जे लेखे पनि कानुन लाग्दैन” भन्ने धारणा सही होइन।
🇫🇷 फ्रान्स
फ्रान्समा पनि मानहानिसम्बन्धी कानुनी सुरक्षा व्यवस्था छ र केही विशेष परिस्थितिमा जेल सजायको प्रावधान ऐतिहासिक रूपमा रहेको युरोपेली संसदको अभिलेखमा उल्लेख छ। तर आधुनिक युरोपेली अभ्यासको ठूलो बहस नै मानहानिलाई जेल सजायको सट्टा नागरिक उपचार/जरिवानातर्फ लैजानुपर्छ कि पर्दैन भन्ने हो।
🇪🇸 स्पेन
स्पेनमा पनि केही प्रकारका मानहानि/अपमानसम्बन्धी अपराधमा दुई वर्षसम्मको custodial sentence को कानुनी व्यवस्था रहेको युरोपेली संसदले उल्लेख गरेको छ।
🇹🇷 टर्की
टर्कीमा त पत्रकारमाथि आपराधिक कानुन प्रयोग भएको उदाहरण झन् धेरै छन्। पत्रकारलाई राष्ट्रप्रमुखको अपमान, आतंकवादसम्बन्धी आरोप, “misleading information” लगायतका मुद्दामा पक्राउ र जेल सजायको जोखिम छ।
२०२६ मै Deutsche Welle का पत्रकार Alican Uludağ लाई राष्ट्रपति एर्दोगानको अपमान र misleading information फैलाएको आरोपमा पक्राउ गरिएको थियो। उनीमाथिका आरोपमा चार वर्षसम्म जेल सजाय हुनसक्ने बताइएको थियो। उनले आफूले पत्रकारका रूपमा वैध आलोचना गरेको बताएका छन्।
🇺🇸 अमेरिका
अमेरिकाको उदाहरण झन् महत्वपूर्ण छ।
अमेरिकामा First Amendment का कारण पत्रकारिता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई अत्यन्त बलियो संवैधानिक संरक्षण छ। त्यसैले सामान्य मानहानिका कारण पत्रकारलाई जेल हाल्नु आधुनिक अमेरिकी कानुनमा अत्यन्त असामान्य हो।
तर यसको अर्थ पत्रकार कानुनबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन्छ भन्ने होइन।
अलबामाका blogger Roger Shuler लाई २०१३–१४ मा मानहानिसम्बन्धी सामग्री हटाउने अदालतको आदेश पालना नगरेको contempt सम्बन्धी विवादमा करिब पाँच महिना हिरासतमा राखिएको उदाहरण छ। यो सीधा “मानहानि गरेको अपराधमा जेल” भन्दा अदालतको आदेश उल्लंघनसँग सम्बन्धित केस भएकाले यसलाई त्यसै रूपमा बुझ्नुपर्छ।
अर्थात् अमेरिकाको उदाहरणले उल्टै एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ, प्रेस स्वतन्त्रता अत्यन्त बलियो भए पनि कानुनी सीमाहरू पूर्ण रूपमा हटेका हुँदैनन्।
#प्रेसस्वतन्त्रता #पत्रकारिता #मानहानि #चरित्रहत्या #जवाफदेहिता #कानुन
