Et år med Jan Erik Vold

20/08/2026

20. august 1962: Ein sommardag ein aldri får for mange av

I dag i 1962 skriv Dag Solstad om sommaren, sunnheita og mennesket sin evige kamp mot vêret. Teksten står i "Sleng på byen," redigert og utstyrt med etterord av Jan Erik Vold. Dagen før hadde vêret vore strålande, medan denne måndagen er våt. «En av disse dagene som man aldri får for mange av», skriv Solstad om søndagen som nettopp er over (1983:218). Denne dagen i Arendal er ikkje for varm og ikkje for kald, og byr på sol, skugge, kaffi og kanskje ei kald pils. Menneske kan bevege seg fritt mellom lyst og ly, varme og smeig. Solstad skriv at gårsdagen burde vore tilbrakt «ved sjøen i en gammeldags sjekte som tøffer skjærgårdsaktig» men ei medviten førestilling om korleis eit perfekt sommarliv skal sjå ut.

Forteljaren avslører at gårsdagem, som var sundag vart feira i nært samarbeid med almanakken. Det fine vêret kom akkurat då folk hadde fri, og difor kunne dei gjere noko ekstra ut av dagen. Minna om den vellukka sundagen skal takast fram seinare, når regnet kjem og nakken treng å rettast opp: «All right, så har man da et godt minne å tenke på.» Men bak den lette sommarskildringa ligg ei uro for kroppen. Forteljaren og fellesskapet han liksom talar på vegne av, er blitt opptekne av å leve sunt. «Sunnheten opptar oss svært for tiden. Spesielt vår sunnhet» (1983:218). Gjentakinga gjer sjølvopptattheita synleg og komisk. Sunnheita er ikkje eit allment ideal, men eit personleg prosjekt, knytt til ein kropp som skal haldast i orden.

Solstad har lese at ein bør drikke sju glas vatn kvar dag, men hans forsøk på dette blir mislykka: «Det falt ikke heldig ut. Vi ble så dårlig i magen av det» (Ibid.) Problemet er både fysisk og mentalt. Kanskje er glasa for store. Kanskje toler han rett og slett ikkje vatn. Den høgtidelege helseretorikken blir broten ned av kroppen si prosaiske motstandskraft. Tankane går vidare til teikneseriehelten Stålmannen, sjølve biletet på kraft og sunnheit. Men også han blir ramma av den same ironien. Bladet «har gått inn, tegneserien kunne ikke bare leve av Stålmannens kraft og sunnhet» (Ibid:219). Den perfekte kroppen er ikkje nok til å halde interessa oppe.

Så vender teksten tilbake til måndagen og regnet. Den klare sundagen er forbi, og naturen har skifta: Hausten er igang men forfattaren klarer ikkje å fornye seg sjølve, trass i vatnkurar og gode forsett: «Vi er ingen værgud.» Det blir ein dag for å innsjå grensene. Man kan telje vassglas og drøyme om Stålmannens styrke, men regnet kjem når det vil. Solstad gjer si avmakt både trist og komisk; og nettopp difor svært menneskeleg.

19/08/2026

19. august: Poet, provokatør og tidsskriftskapar

Dags dato skreiv ven, forfattar og samarbeidspartnar Tor Obrestad ein tekstder han såg tilbake på Jan Erik Vold og det litterære miljøet omkring tidsskriftet Profil; ein stad der unge forfattarar kunne utfordre det etablerte litteratursynet og skape eit nytt språk for si eiga tid. Det er denne teksten Øystein Rottem viser til når han undersøker Jan Erik Vold som tidsskriftredaktør i "Jan Erik Vold og Jan Erik Vold (2000.). Vold hadde alt skrive i Dagbladet og vore knytt til tidsskriftet Vinduet, men han trong ifølgje Obrestad eit miljø der han sjølv kunne vere med på å bestemme retninga. Profil vart denne staden. Obrestad skildrar Vold som ein pådrivar med eit sterkt personleg engasjement: «Her kunne han boltre seg relativt fritt, slå eit slag for det og den han ønskte å slå eit slag for nett då og komme med sine stikk til nikkarane og ugusta rundtforbi» (Obrestad 1986:138).

Ved årsskiftet 1965–66 fekk Profil ein ny redaksjon med mellom andre Tor Obrestad, Paal-Helge Haugen, Dag Solstad, Einar Økland og Jan Erik Vold. Redaksjonen vart snart omtalt som Profil-generasjonen. Vold var ikkje formelt redaktør, men Rottem framhevar han som ei sentral og drivande kraft. Obrestad meinte Vold hadde ein klårare visjon enn dei andre og arbeidde lengst og mest med tidsskriftet. Om motet hans til å utfordre litterære autoritetar skreiv Obrestad: «Jeg synes det skal være slik, jeg, at det var ingen av oss andre som retteleg fikk oss til å gå i mot han» (1986:138).

Profil-redaksjonen opponerte mot ein høgtideleg og innestengd modernisme. Dei ønskte ein poesi som vende seg mot kvardagen, tinga og det konkrete livet. Vold hevda at «Det å dikte i dag er ikke å illustrere vår verden gjennom smukke biller og blide rytmer» (2000:248). Diktet skulle ikkje pynte på røynda, men hjelpe oss til å sjå henne. Vold tok samstundes avstand frå eit overdrive personleg og kjenslefylt uttrykk. Poesien skulle ikkje først og fremst vere ei utlevering av diktarens indre liv. Han meinte at «det er poetens oppgave å gi bilder til det navnløse» (2000:249). Gjennom eit presist og konkret språk kunne diktaren gi form til erfaringar som enno ikkje hadde fått namn.

Også litteraturkritikken måtte fornyast. Profil-redaksjonen gjorde narr av bokmeldarar som skreiv overflatisk og brukte nedarva vurderingskriterium. Vold formulerte eit ideal om at «kritikken må være definerende, ikke orienterende» (2000:246). Kritikaren skulle ikkje berre plassere verket i ein kjent kategori, men undersøke kva teksten var, og kva skaparen freista å gjere. Dette kravde innleving. Kritikaren måtte møte diktaren på diktarens eigne premissar. I Volds kritiske praksis oppstod det ifølgje Rottem tekstar «der objekt og kritiker faller sammen» (2000:247). Kritikken vart dermed ein samtale med verket, ikkje ein dom ovanfrå.

Vold var òg oppteken av andre poetar. Han skreiv om Stein Mehren, Georg Johannessen, Kjell Heggelund og Erling Christie og prøvde å forstå både styrken og veikskapen i diktinga deira. Om Heggelund skreiv han entusiastisk: «I Kjell Heggelunds vers er det også anatomi, men blidere, vennligere enn hos GJ» (2000:251). Han kunne vere skarp, men òg sjenerøs overfor poetar han kjende seg i slekt med.

Etter Profil gjekk Vold vidare til Vinduet og seinare Basar. I alle tre tidsskrifta kjempa han for nye poetiske røyster, internasjonale impulsar og ein levande litterær samtale. «Og nettopp tidsskriftet er et medium som gir spillerom for slike egenskaper» (2000:243). Obrestads tekst frå 19. august minner oss difor om at Jan Erik Vold ikkje berre fornya norsk poesi. Han var også ein tidsskriftskapar som bygde rommet den nye poesien trong.

18/08/2026

18. august 1968: Då Olav H. Hauge fylte seksti år

Dags dato i 1968, fylte Olav H. Hauge seksti år. Til jubileet kom et festskrift, redigert av Einar Birkeland og Knut Johansen. Mellom bidragsytarane var den 29 år gamle Jan Erik Vold, som skreiv om det kulturomveltet han meinte gjekk føre seg i samtida. Kontakten mellom dei to poetane var alt godt etablert. I boka Under Hauges ord. Essays, samtaler, brev, dikt og fotos frå 1996 finn vi både brev og små helsingar som viser korleis venene møttest i litteraturen, humoren og interessa for det som hende utanfor poesien.

Sju år før sekstiårsdagen hadde Hauge skrive til Vold frå Ulvik. Brevet er datert 26. august 1961, men vart først publisert i 1968. Det opnar varmt og kameratsleg: «Kjære Jan Erik Vold!» (1996:218). Dei to hadde møtt kvarandre i Molde, truleg under jazzfestivalen, og Hauge takkar for helsinga derifrå: «Det var ein av dei fyrste eg fekk, og kanskje ei av dei eg sette mest pris på» (Ibid.) Formuleringa er typisk Hauge: stillferdig, men slett ikkje kjøleg. Han seier ikkje mykje meir enn naudsynt, men orda ber ei tydeleg glede over å bli hugsa. Brevet glir så over i noko heilt anna: fotball. Hauge hadde fått med seg kampen mellom Noreg og Bulgaria på Ullevaal 7. september 1961, ein kamp Noreg vann 3–0. Han skriv entusiastisk: «Me er komne inn i ein ny kamp mot Bulgaria (og andre) der alle tilskodarane har sitt å segja» (Ibid.) Tilskodarane har òg fått ei røyst.

Olav H. Hauge takkar óg Jan Erik Vold for arbeidet hans som redaktør for boka Boklaget og Studentersamfundet, og knyter dette til artikkelen Vold hadde skrive i Samtiden året før. Han omtalar teksten som «ei grundig utgreiding, og eg er mykje takksam for at ho kunde koma med» (Ibid.) Det er interessant at den eldre diktaren ikkje opptrer som læremeister overfor den yngre. Han les Vold med respekt og tek arbeidet hans på alvor. Brevet sluttar enkelt: «Med beste helsing / Olav H. Hauge»

Sommaren 1968, få veker før Hauge fylte seksti, sende Vold ei helsing frå jazzfestivalen i Molde. På postkortet stod diktet «NÅJA», bygd kring landskampen mellom Noreg og Bulgaria på Ullevaal året før. Kampen enda 0–0, og Vold skriv lakonisk: «Det står i avisen i dag / at det var 24 975 tilskuere / på kampen Norge–Bulgaria / på Ullevål stadion i går» (Ibid.) Men så kjem vendinga: «Hadde ikke jeg vært der / ville det vært 24 974 / tilskuere. Nåja» (Ibid.) Det vesle diktet leikar med forholdet mellom masse og enkeltmenneske. Éin tilskodar synest ubetydeleg mellom nesten 25 000 andre, men utan denne eine ville talet faktisk vore annleis. «Nåja» dreg samstundes teppet bort under den store erkjenninga. Diktet blir ståande mellom sjølvhevding og sjølvironi. Vold og Hauge skreiv om eit samfunn der skiljet mellom dei som talar og dei som berre lyttar, var i ferd med å endrast: «Det går an å leve i hverdagen òg» (Ibid.) Nett dette kan òg lesast som ei skildring av Hauge sjølv. Han fann poesien i frukthagen, bøkene, breva, vêret og dagane i Ulvik. På 60-årsdagen stod han midt i eit nytt litterært landskap; med Jan Erik Vold som både tilskodar, deltakar og ven.

17/08/2026

17. august 1988: Jan Erik Vold lyttar til Chet Baker

Dags dato 1988, sender NRK P1 radioprogrammet «Jan Erik Vold lytter til Chet Baker». Programmet var laga av Sverre Tom Radøy og bygde på samtalar med Jan Erik Vold og Randi Hultin, i tillegg til opptak frå konserten «Blåmann!» i Paris i februar same året. Berre tre månader tidlegare, 13. mai 1988, hadde Chet Baker falle i døden frå eit hotellvindauge i Amsterdam. Radiosendinga vart dermed både ei jazzhistorie og eit minneprogram; ein samtale om den genierklærte og sårbare trompetisten, den reine tonen hans og det uventa møtet mellom amerikansk cooljazz og norsk lyrikk.

Jan Erik Vold fortel at jazzinteressa hans vakna tidleg. Då Gerry Mulligan kom til Oslo med pianolaus kvartett i 1952–53, var Jan Erik Vold framleis tenåring. Om konserten minnest han: «Det visste seg at det gikk veldig bra an, med en bra bassist og en bra trommeslager» (2001:80). Musikken viste han at eit ensemble ikkje trong å følgje dei vanlege reglane. Det opne rommet mellom instrumenta kunne vere like viktig som sjølve tonane. Chet Baker vart kjend gjennom Gerry Mulligans kvartett, men utvikla snart sitt eige uttrykk som trompetist og songar. Jan Erik Vold skildrar Chet Baker som ein musikar med ein varm og fin bop-tone og eit særleg godt grep om balladane. Baker kunne spele lange, samanhengande linjer med ei tilsynelatande vektlaus ro. Miles Davis skal ha omtalt han som «en av mine store favoritter!» (2001:81).

Vold var òg oppteken av Chet Bakers songstemme. Ho var ikkje teknisk stor eller kraftig, men nær, skjør. Chet Baker kunne gjere velkjende kjærleikssongar til noko heilt nytt og personleg. Jan Erik Vold meiner han hadde «den evnen til å få folk til å lytte til teksten» (Vold 2001:82). Slik møtest poeten og jazzmusikaren: Begge veit at eit ord eller ein tone kan få ny meining når det blir plassert annleis.
Bak det vakre uttrykket låg eit hardt liv. Chet Baker levde mellom musikken han kunne skape og ei verd som ofte var vond og vrien for han. Likevel åtvarar Jan Erik Vold mot å la forteljingane om rus og uro overskyggje kunsten. Det finst mange musikarar med dramatiske liv, men få med Chet Bakers tone. Då Jan Erik Vold høyrde opptaka etter dødsfallet, tenkte han instinktivt at Chet Baker måtte ha visst at livet gjekk mot slutten.

Jan Erik Vold hadde møtt Chet Baker i Stockholm i 1979 og spurt om han kunne formidle kontakt med Randi Hultin. Chet Baker svara enkelt: «Yes, that might be interesting!» (2001:86). Fleire år seinare fekk Randi Hultin arrangert eit samarbeid i Paris. Chet Baker kom dit 17. februar 1988, og opptaka vart gjorde 17. og 18. februar. Randi Hultin fortel at han var førebudd og sa: «I’m ready if they are ready» (2001:87). På konserten las Jan Erik Vold norske dikt medan Chet Baker spelte. Egil Kapstad spelte piano, Philip Catherine gitar og Terje Venaas bass. Baker kom inn i «Blåmann, Blåmann» med ein dempa trompet. Den norske barnesongen vart forvandla utan å miste den enkle tonen sin. Chet Baker forklarte: «That’s a folk song and it’s not complicated» (Vold 2001:88).

Også Sigbjørn Obstfelders «Jeg ser» og Jan Erik Volds eigne dikt fekk nye musikalske rom. Chet Baker lytta til orda, venta og lét trompeten svare. For Jan Erik Vold vart samarbeidet ei sjeldan oppleving: «Man opplever ikke så mange eventyr i vår alder, Randi, men dette synes jeg var det» (2001:91).

En klassiker fra Hot Club Records: BLÅMANN! BLÅMANN! JAN ERIK VO...

16/08/2026

16. august 1969: «og tenke på hvor glad man er»

Dags dato i 1969, skreiv Jan Erik Vold eit lite dikt som seinare vart trekt fram i essayet «Wessel – og noen av hans etterkommere». Diktet vart skrive medan sommaren enno heldt landskapet lyst, men nettopp derfor ber det òg i seg ei medviten kjensle av at alt skal ta slutt. Vold skriv om den sjeldne kunsten å vere til stades i augneblinken: «og tenke på hvor glad man er / fordi man er til / og at det er fint at man ikke / skal leve evig» (1999:258). Dei fire linjene rommar både livsglede og dødsmedvit; og knyter den unge Vold til ein langt eldre nordisk tradisjon for fyndige, leikande og alvorlege vers.

I essayet frå 1999 granskar Jan Erik Vold arven etter Johan Herman Wessel, den dansk-norske 1700-talsdiktaren som kunne samle eit heilt menneskeliv i nokre få liner. Wessel var meister i den presise formuleringa: «Her hviler Walt, / Han gjorde Malt, / Og det var Alt» (1999:248). Det ser enkelt ut, men enkelheita er nøye uttenkt. Diktet skreller bort alle høgtidelege førestillingar om ettermæle og står att med namn, gjerning og slutt. Vold peikar på at denne språklege fryda verkar frigjerande. Hos Wessel blir sjølv døden eit felt for leik, brodd og rytme. I gravskrifta over løytnant Stabel lyder avslutninga: «At bruge meer sin Sabel, / Som var var ham meest aimabel / Næst Brændeviin og Fabel» (Ibid.) Rimtvangen blir sjølve motoren i humoren. Ho fører diktet framover, men avslører samtidig mennesket bak den pyntande gravtalen.

Bak skjemten finst likevel eit dypt alvor. Vold minner om at Wessels poesi ofte gjer noko sjeldan: Ho skyv sorga bort i det eine hjørnet for å gi plass til «gleden, ordleken, artikulasjonens ynde, den prustende lidenskaps fravær» (1999:249). Livet blir ikkje mindre alvorleg av den grunn. Det blir berre sett frå ein annan vinkel; med eit nøkternt blikk som nektar å gjere mennesket meir storarta enn det er. I Wessels «Smeden og Bageren» oppstår tragedien gjennom ei absurd rettferd: Byen har to bakarar, men berre éin smed, og derfor må ein uskuldig bakar døy for smeden si skuld. Dommen blir formulert med tilsynelatande logikk: «Den Bager græd Guds jammerlig, / Da man ham førte væk» (1999:250). Men rett før slutten bryt diktaren inn med åtvaringa: «Bered til Døden altid vær! / Den kommer, naar du mindst den tænker nær» (Ibid.) Her møtest moralen og det komiske. Lesaren veit at døden er alvor, men òg at nett denne dødsdommen er fullstendig urimeleg.

Vold finn etterkommarane til Wessel hos diktarar som Ernst Orvil, Gunnar Larsen, André Bjerke, Erling Christie og Kjell Heggelund. Hos Orvil finn han den same tørre livsgleda: «Det er deilig å leve, / sa rittmester Scheve» (1999:253). Den språklege vendinga er lett, men ikkje overflatisk. Latteren blir eit vern mot sjølvhøgtid og ei påminning om at livet må gripast medan det finst. Hos Gunnar Larsen ligg Wessel-arven i blandinga av danning, byliv og mild satire. Ein vårdag blir skildra slik: «Gudernes tungemål falt meg naturlig i går da jeg tenkte: / Her må det slås et slag for å dempe din gamle lumbago» (1999:255). Det høge og det kvardagslege krasjar, og nett i samanbrotet oppstår poesien. Diktet frå 16. august 1969 står i denne tradisjonen. Vold granskar ikkje berre Wessel og etterkommarane hans; han plasserer Wessel varsamt mellom dei. I «Blomste» skriv han: «gratie / er en blomst / ingen USTRAFFET / holder / i hånden» (1999:258). Nåden, livet og diktet kan ikkje haldast fast utan risiko. Kanskje er det derfor gleda blir så sterk nett når ho veit at ho ikkje varer evig?

15/08/2026

15. august 1957: «I livet er slik sorg at der er nok for song»

Dags dato 1957 stod diktet «40 grader i Catania» av Tarjei Vesaas på trykk i Dagbladet. Ni år seinare finn Jan Erik Vold det att i ei av utklippsbøkene til Vesaas, med datoen «15.8.57» skriven ved sida av. Møtet mellom den unge poeten og den etablerte diktaren er skildra i essayet «Møte med Tarjei Vesaas», seinare samla i "Entusiastiske essays. Klippbok 1960–75." Det vesle avisutklippet opnar ei samtale om dikting, tvil og korleis eit dikt kan bli til.
Tarjei Vesaas har sjølv gjort klart til besøket og tek imot Jan Erik Vold med den enkle opplysninga: «Jeg har satt på kaffen» (Vold 1976:36). Men kaffen er ikkje heilt vellukka. Vesaas åtvarar gjesten om at magen hans ikkje toler kaffi, og Vold konstaterer at samtalen snart går i fleire retningar enn bøkene til Vesaas.

Dei byrjar med Is-slottet, romanen som kom ut i 1963. Vold spør om Vesaas har sett ein foss som liknar det fortryllande og trugande isslottet i boka. Vesaas svarar: «Nei det har eg ikkje. Men eg har sett mindre fossar som er frosne til om vinteren» (1976:36). Han fortel om ein iskjelde ved Tokke-verka, der vatnet hadde frose til lange, blanke istappar. Likevel avviser han at romanen byggjer på ein bestemt stad. Biletet er skapt gjennom minne, inntrykk og førestilling. Når Vold spør om Is-slottet kan lesast som eit sjølvportrett, svarar Vesaas varsamt: «Nei, eg har verkeleg ikkje komi på den tanken» (1976:36). Pausen etter svaret seier nesten like mykje som orda. Vold registrerer korleis Vesaas sit og legg handa over panna og tenkjer seg om. Samtalen er full av slike stille rom.

Dei snakkar òg om filmatiseringar. Vesaas er skeptisk til å få bøkene overførte til film, fordi det vil krevje omfattande endringar. På spørsmål om Ingmar Bergman kunne fått lage Is-slottet, svarar han likevel: «Ja då ville eg gå med på dét!» (1976:37). Utropet bryt gjennom den forsiktige tonen og viser både humoren og respekten hans for den svenske filmskaparen. Samtala vender så tilbake til sjølve skrivinga. Vold minner om at Vesaas i "Opp­takt" fortel at han byrja med kjærleikssorg. Vesaas forklarer at trongen til å skrive handlar om fornying, men at kjensla av å vere den einaste som lir, ofte er falsk: «Det viser seg gjerne å vera innbilning» (Ibid.) Som døme siterer han Aasmund Olavsson Vinje: «I livet er slik sorg at der er nok for song» (Ibid.)

Tarjei Vesaas hadde først og fremst gjort seg kjend som romanforfattar, men poesien hadde følgt han gjennom store delar av livet. Han fortel at han skreiv mange dikt i ungdommen, men stadig fekk dei refuserte: «Eg skreiv mange dikt ved dei tider eg regelbundi var refusert kvart år med prosa-saker» (1976:38). Etter kvart gav han opp dikta, før han byrja på nytt omkring 1945. Møtet med Edith Södergrans poesi vart ei viktig oppvakning. Så kjem klippbøkene fram. I den eine finn Vold utklippet frå 15. august 1957. Diktet «40 grader i Catania» er illustrert av Hammarlund med ei kostelig måne. Vesaas studerer teikninga og kommenterer ho. Vold merkar seg kor glad han er for å få slik anerkjenning frå avisa, og kor reservert han samstundes er overfor alt som kan likne sjølvskryt. På spørsmål om det snart kjem ei ny diktsamling, svarar Tarjei Vesaas nøkternt: «Det trur eg knapt» (1976:38). Det finst nok sorg for song; men òg nok song til å lyse opp sorga.

📸😻 Fotograf Rolf Chr. Ulrichsen Aftenposten.

14/08/2026

14. august 1985: Ei slags lykke å finne ei oversett stemme

Den 14. august 1985 stod Jan Erik Vold midt i ein litterær strid i Dagbladet. Denne dagen publiserte avisa både innlegget hans "Oppsiktsvekkende standpunkt" og Jan Inge Sørbøs svar "Ein dårleg debatt om ei god bok." Debatten handla om essayistikken til Jan Erik Vold, om litterære vurderingar og om retten til å løfte fram forfattarar som kritikaren meiner er oversedde. I intervjuet "Den nye stemmen," som forfatter, litteraturkritiker og kulturredaktør Simen Skjønsberg gjorde med Jan Erik Vold to år seinare, ser Vold tilbake på slike debattar og forklarer kva han prøver å gjere som essayist: Han vil lese sjølvstendig, skape merksemd og utfordre fastlåste litterære hierarki.

Jan Erik Vold hadde gjennom fleire tiår vore både lyrikar, gjendiktar, kritikar og essayist. Han hadde skrive om mellom andre William Carlos Williams, Ezra Pound, T.S. Eliot, Gunnar Ekelöf, Harry Martinson og Ernst Orvil. Interessa hans var ikkje avgrensa til dei forfattarane som alt hadde fått ein sikker plass i litteraturhistoria. Tvert imot søkte han ofte mot dei oversedde og undervurderte. I samtalen med Skjønsberg understrekar han at essayistikken hans spring ut av personleg glede ved litteraturen: «Jeg har hatt gleden av å lese, jeg får kvittere for den» (1987:78). Essayet blir slik ei form for takk. Når ei bok har gitt lesaren noko, kan lesaren gi noko tilbake ved å skrive om henne, gjere henne synleg og invitere andre inn i lesinga.

Samtidig er Jan Erik Vold kritisk til eit litterært miljø som lett kan stivne i etablerte vurderingar. Om merksemda rundt forfattarar seier han: «Det er en skam at jeg ikke har noe å tilføye den» (1987:78). Poenget er ikkje at han sjølv skal ha det siste ordet. Problemet oppstår når svært få andre skriv, slik at ei personleg vurdering får stå uforholdsmessig åleine. Han skriv ikkje for å korrigere alle andre eller vinne ein debatt. Den grunnleggjande haldninga er enklare: «En skriver om den en har lyst til, ikke sant?» (1987:78). Essayet byrjar i interessa, fascinasjonen og trongen til å dele noko ein sjølv har oppdaga.

Denne fridomen kan likevel verke provoserande for mange. Når Jan Erik Vold løftar fram ein forfattar som den etablerte kritikken har oversett, utfordrar han samtidig førestillinga om kva som er viktig litteratur. Særleg tydeleg blir dette i omtalen av Ernst Orvil: «Det er forferdelig at en dikter som Ernst Orvil ikke framstår som en av århundrets store forfattere i Norden» (1987:78). For Jan Erik Vold er gløymsla ikkje nøytral. Ho seier noko om kva det litterære miljøet har vore i stand til å sjå. Men han ønskjer heller ikkje berre å erstatte éin fasit med ein annan. Når han blir spurd om den yngre generasjonen, svarer han avvæpnande: «Det er helt i orden» (1987:76). Nye poetar må få gjere opprør mot dei eldre, akkurat som Jan Erik Vold og hans generasjon sjølve gjorde. Problemet oppstår først når frontane blir så faste at partane ikkje lenger kan møtast.

Sjølv plasserer Jan Erik Vold essayistikken sin slik: «Essayene mine er et folkeopplysningsprosjekt, om du vil» (1987:78). Han vil ikkje berre skrive for spesialistane, men opne litteraturen for fleire. Det gjeld òg språket. Han prøver å vere presis utan å gjere teksten unødvendig utilgjengeleg. Hos Jan Erik Vold er kritikken driven av lyst, ikkje av plikt. Om møtet med ein verkeleg god forfattar seier han: «Det er en slags lykke å treffe på en slik» (1987:79). Nettopp denne lykka forklarer kampviljen hans. Når han meiner at litteraturen har oversett ei viktig stemme, kan han ikkje teie. Volds prosjekt: å halde litteraturen open, levande og i stadig rørsle.

13/08/2026

13. august 1999: Jan Erik Vold slår eit slag for den langsame lesinga

I dag er det 27 år sidan intervjuet «Å lese tar tid» blei gjort av forfattaren og kritikaren John Erik Riley med Jan Erik Vold. Det stod opphavleg i Vinduet 2/1999 og blei seinare samla i "Utan manus. Samtalar 1980–2000." Jan Erik Vold snakkar om lesing som langsamt arbeid, om litterære førebilete og om korleis ein forfattar kan opne døra for gløymde eller oversette stemmer. Riley skildrar også korleis Vold gjennom essayistikken ryddar plass for forfattarar som ikkje alltid har vore synlege i den norske litterære samtalen. Vold svarar: «Det finnes så mange prosjekter som kan skimtes i mine essays» (2001:239). Det kan dreie seg om norske forfattarar som har falle ut av historia, eller om utanlandske forfattarar som norske lesarar har hatt lita tilgang til. Vold seier: «Av og til har jeg lyst til å skrive om forfatterskap jeg har noe spesielt betent forhold til, det er det ikke» (2001:241). Essayisten blir dermed både lesar, formidlar og litteraturhistorisk sporhund.

Men Jan ERik Vold ønskjer ikkje å stadfeste sine eigne heltar; han vil undersøkje dei kritisk. Om dei lange, grundige lesingane sine seier han: «Men samtidig skal man være forsiktig med sine vurderinger – ha litt følsomhet for hvordan de vil bli mottatt» (2001:242). Han veit at essayet kan påverke korleis eit forfattarskap blir forstått. Difor må kritikaren vere både tydeleg og varsam. Jan Erik Vold er ikkje redd for å innrømme at tidlegare vurderingar kan ha vore skeive. Det viktige er ikkje å framstå ufeilbarleg, men å halde fram med å lese og revurdere.

Samtala dreier seg også om kanon: Kven blir rekna som dei viktigaste forfattarane, og kven blir gløymd? Då Riley spør om behovet for nye kritiske lesingar, svarar Vold: «Det er dumt å sitte som far oppi hornet på veggen og dele ut karakterer» (2001:246). Han avviser rolla som autoritær overdommar. Kritikaren bør ikkje sitje høgt heva over litteraturen, men gå inn i tekstane og vise lesaren kva som står på spel. Dette heng saman med Volds syn på litterære generasjonar. Han vil ikkje redusere yngre forfattarar til alder eller gruppetilhøyrsle: «Jo, det kan du godt si. Men jeg respekterer da samtidig mange yngre forfatteres behov for å fristille seg fra dine lesninger?» spør Riley, og Vold svarar at det sjølvsagt ikkje er noko problem (2001:246). Nye forfattarar må få frigjere seg frå dei eldre sine lesemåtar og lage sine eigne samanhengar.

Jan Erik Vold understrekar samstundes at litteraturen ikkje utviklar seg i reine, avgrensa generasjonar. «Jeg er litt nysgjerrig på hva du tenker om to litterære generasjoner etter 60–70-tallet», spør Riley, medan Vold flyttar merksemda frå alder til sjølve litteratursynet (2001:246). Det avgjerande er kva forfattarane gjer med språket, ikkje kva år dei er fødde. Jan Erik Vold fortel om Svein Jarvoll, Torgeir Schjerven og andre forfattarar han meiner fortener fleire lesarar. Den norske kritikken kan etter hans syn bli for oppteken av innvendingar og for lite oppteken av begeistring. Avslutninga blir derfor både enkel og programmatisk: «Ting tar tid. Det tar tid å lese» (2001:247). Jan Erik Vold forsvarar i dag den langsame, nysgjerrige og sjenerøse lesinga. Litteraturen treng tid; men ho treng også lesarar som vågar å opne dørene mellom bøkene, tradisjonane og generasjonane.

12/08/2026

12. august 1974: Olav H. Hauge sender åtte dikt av Kenneth Rexroth til Jan Erik Vold

I dag, for 52 år sidan, sat Olav H. Hauge i Ulvik og skreiv brev til Jan Erik Vold. Med brevet sende han åtte omsette dikt av den amerikanske poeten Kenneth Rexroth og tre dikt av den kinesiske poeten Wang Wei. Olav H. Hauge og Jan Erik Vold hadde funne kvarandre gjennom poesien, og breva mellom dei viser eit levande samarbeid mellom to diktarar frå ulike generasjonar. «Her sender eg då dei umsetjingane eg lova deg. 8 dikt av Rexroth og 3 av Knight», skriv Hauge denne augustdagen (1974:280). Det er ei nøktern opning, men bak formuleringa ligg både arbeid, tillit og ei sterk interesse for verdslitteraturen.

Hauge er likevel ikkje sikker på om omsetjingane er gode nok. Han har hatt lita tid til dikta og legg ikkje skjul på at dei kan trenge meir arbeid: «Og det kan henda eg kjem til å brigda på eitt og anna når eg reinskriv dei» (1974:280). Verbet «brigda» tyder her å endre eller rette. Dikta er altså ikkje nødvendigvis ferdige, sjølv om dei no blir sende til Vold. Hauge vil gjerne ha ein frist dersom tekstane skal brukast: «Ja ja, eg har i alle fall gjort ein freistnad!» (1974:280). Utropsteiknet gir setninga ein sjølvironisk, men også tilfreds tone. Han har prøvd – og no overlèt han resultatet til den yngre diktarvenen.

Kenneth Rexroth var poet, essayist og omsetjar, fødd i 1905. Han var ein sjølvlært og venstreradikal forfattar som stod i opposisjon til dei etablerte akademiske miljøa. Hauge beundrar både kunnskapane og perspektivet hans: «Eg likar dikti til Rexroth. Høg himmel, fritt syn på livet og verdi, han har lært av dei gamle kinesarane» (1974:280). Det er ei treffande skildring av det Hauge sjølv søkte i poesien: open himmel, klårt utsyn og kontakt med eldre litterære tradisjonar. I Rexroth fann han ein moderne amerikanar som vende seg mot kinesisk og japansk dikting – akkurat slik Hauge sjølv gjorde.

Brevet utviklar seg snart til ei lita litterær drøfting. Hauge kommenterer Rexroths dikt The Signature of All Things og viser til helten i John Bunyans The Pilgrim’s Progress. Han samanliknar også tankegangen med norsk litteratur: «I Sigring Rain stend «balls of foxfire»» (1974:280). Hauge undrar seg over kva uttrykket tyder, og knyter det til dei merkelege lysa ein kan sjå på myr og ved gamle trestubbar. Derfrå går tanken vidare til nordiske førestellingar: «Det er det ljosskinnet som kjem av fe-mose som på gamle trestuvar» (1974:280). Brevet viser korleis han les: eitt bilete opnar døra til eit anna, frå amerikansk modernisme til mose, myrlys og norsk folketru.

Hauge stansar også ved diktet To Make a Poem in Prison, der orda «Love has gone to glitter» står. Kva tyder eigentleg «glitter» her? Han prøver seg fram: «Kom berre til å tenkja på at det kan vera det same som gløten» (1974:280). Gløten er det som ligg og glør, men ordet kan også brukast om ein leivning eller rest. Hauge kjenner ikkje svaret sikkert, men han undersøker språket gjennom sitt eige målføre og sin eigen erfaringsverden. Slik blir omsetjing ikkje berre overføring mellom engelsk og norsk, men også ei leiting i gamle ord, lokale tydingar og kulturelle minne.

Denne språklege leitinga fører han heilt tilbake til den norrøne litteraturen. Han skriv kort og begeistra: «Untitled 2 er radt som or Edda!» (1974:280). «Radt» tyder mest eller nesten: Diktet kunne nærmast ha kome rett ut av Den eldre Edda. Hos Rexroth finn Hauge såleis både Kina, Bunyan, amerikansk natur og norrøn dikting. Til slutt legg Olav H. Hauge til at han sender Rexroths Shorter Poems og ber Jan Erik Vold sende bøkene vidare dersom han alt har dei. Brevet frå 12. august 1974 er meir enn eit følgjebrev til elleve omsette dikt. Det viser verdslitteraturen i rørsle: frå Kina og Japan gjennom California, vidare til Ulvik og derfrå til Jan Erik Vold. Mellom dei går poesien; lesen, omsett, brigda og send vidare.