Hamnigan

Hamnigan Contact information, map and directions, contact form, opening hours, services, ratings, photos, videos and announcements from Hamnigan, Arts & Crafts Store, Алтан завьяа 17 дугаар павилон, Ulaanbaatar.

Бид байгалийн жамаараа буцсан зэрлэг амьтны арьс, эвэр, туурай, яс зэргийг боловсруулж хийсэн бүтээгдэхүүний худалдан авалтын тодорхой хэсгийг тухайн амьтдыг хамгаалах үйлсэд зарцуулдаг олон улсын конвенцийн дагуу (CITES) онцгой эрхтэйгээр ажиллаж байна.

🦛 УСНЫ ҮХЭР ХАРАГДАЖ БУЙ ШИГЭЭ АМГАЛАН АМЬТАН БИШГаднаас нь харахад усны үхэр буюу армана (Hippopotamus amphibius) нь бү...
20/08/2026

🦛 УСНЫ ҮХЭР ХАРАГДАЖ БУЙ ШИГЭЭ АМГАЛАН АМЬТАН БИШ

Гаднаас нь харахад усны үхэр буюу армана (Hippopotamus amphibius) нь бүдүүн бахим биетэй, богино хөлтэй, усанд тайван хэвтэж байдаг өвсөн тэжээлтэн мэт санагдана.

Гэвч энэ тайван төрхөнд нь хууртаж болохгүй.

Усны үхэр бол Африкийн хамгийн том хуурай газрын хөхтөн амьтдын нэг бөгөөд асар хүчтэй эрүү, урт соёо, хурд, нутаг дэвсгэрээ хамгаалах зан авираараа аюултай амьтан юм.

🧬 ГАХАЙТАЙ ТӨСТЭЙ БОЛОВЧ ХАЛИМТАЙ ТӨРӨЛ

Усны үхрийн бүдүүн бие, богино хөл, том толгой нь гахайтай төстэй харагддаг. Гэвч хувьслын хувьд гахайтай ойрын төрөл биш.

Орчин үеийн молекул, генетикийн судалгаагаар усны үхэр нь халим, дельфинтэй хамт нэгэн том хувьслын бүлэгт багтдаг.

Өөрөөр хэлбэл, өнөөгийн далайн аварга халим болон Африкийн гол мөрний эрэгт амьдардаг усны үхэр нь маш эртний нийтлэг өвөг дээдэстэй.

👀 УСНЫ МАНДЛААС ЗӨВХӨН НҮҮРЭЭ ЦУХУЙЛГАНА

Усны үхрийн нүд, чих, хамар нь толгойн дээд хэсэгт байрладаг.

Ийм бүтэц нь биеийнхээ ихэнх хэсгийг усанд далдлан, зөвхөн нүд, чих, хамраа усны мандал дээр гаргаж орчноо ажиглах боломж олгодог.

Өдрийн цагаар усанд ихэнхдээ хагас живсэн байдалтай амарч, шөнөөр хуурай газарт гарч өвсөөр хооллодог.

Мөн хамрын нүхээ хааж чаддаг тул усанд шумбах үед амьсгалын замдаа ус орохоос хамгаална.

🦷 АВАРГА АМ, ХҮЧИРХЭГ СОЁО

Усны үхрийн ам асар том бөгөөд маш хүчтэй эрүүтэй.

Доод эрүүний том соёо, үүдэн шүд нь ялангуяа эрэгчин усны үхрүүдийн хоорондын тэмцэлд чухал үүрэгтэй.

Нутаг дэвсгэрээ хамгаалах үедээ эрэгчин усны үхрүүд хоорондоо ширүүн тэмцэж, урт соёогоороо бие биенээ ноцтой шархдуулах аюултай.

🏃‍♂️ УДААН ХАРАГДДАГ Ч ХУУРАЙ ГАЗАР ХУРДАН

Бүдүүн биетэй, богино хөлтэй учраас усны үхэр удаан хөдөлдөг мэт харагдана.

Гэвч хуурай газарт богино зайд маш хурдан хөдөлж чаддаг. Тиймээс усны үхрийг хараад “удаан амьтан” гэж бодох нь аюултай.

Усан дотор ч мөн сонирхолтой хөдөлгөөнтэй. Бусад олон усны амьтан шиг жинхэнэ утгаараа сэлэхээс илүү усны ёроолд хөлөөрөө түлхэгдэн алхах, гүйх маягаар хөдөлдөг.

⚠️ ТАЙВАН ХАРАГДДАГ Ч АЮУЛТАЙ

Усны үхэр бол нутаг дэвсгэрээ хамгаалдаг амьтан.

Ялангуяа усан орчин, голын эрэг орчмын эзэмшил нутагт нь хүн ойртох үед маш аюултай нөхцөл үүсч болно.

Тэд бусад усны үхэртэйгээс гадна матар зэрэг амьтантай мөргөлдөж, зулзагаа хамгаалах үедээ ч түрэмгий зан гаргаж чадна.

Иймээс усны үхрийг зөвхөн “том өвсөн тэжээлтэн” гэж харах нь өрөөсгөл.

Хүч чадал, нутаг дэвсгэрийн зан авир, хамгаалах механизмын хувьд усны үхэр бол Африкийн хамгийн аюултай том хөхтөн амьтдын нэг юм.

🌿 ҮНЭХЭЭР ЗӨВХӨН ӨВС ИДДЭГ ҮҮ?

Усны үхрийн үндсэн хоол бол өвс.

Шөнөөр уснаас гарч хуурай газар бэлчдэг бөгөөд ургамлаар хооллох нь түүний хоол тэжээлийн үндсэн хэв маяг юм.

Гэхдээ энд нэг сонирхолтой зүйл бий.

Усны үхэр сэг зэм болон амьтны гаралтай зүйл идсэн тухай шинжлэх ухааны ажиглалтууд байдаг. Зарим ховор тохиолдолд амьд амьтны мах идэж буй нь ч ажиглагдсан.

Гэхдээ үүнийг үндэслэн усны үхрийг махчин амьтан гэж нэрлэж болохгүй.

Түүний хоол тэжээлийн үндсэн хэсэг нь ургамал бөгөөд өвсөн тэжээлт амьтан хэвээр. Мах идэх нь ердийн хооллолт биш, ховор ажиглагддаг зан үйл юм.

🐾 НЭГ ЗУЛЗАГА НЬ ИХЭНХДЭЭ ГАНЦААРАА ТӨРНӨ

Эмэгчин усны үхэр ихэвчлэн нэг зулзага төрүүлдэг.

Зулзагаа маш хүчтэй хамгаалдаг бөгөөд усны орчин нь үр төлөө хамгаалах, амрахад чухал үүрэгтэй.

Усны үхэр сүргээр амьдардаг боловч сүргийн хэмжээ тогтмол биш. Ус, бэлчээр, улирал болон орчны нөхцөлөөс шалтгаалан сүргийн бүтэц, тоо хэмжээ харилцан адилгүй байна.

🕰️ ХЭДЭН АРВАН ЖИЛ АМЬДАРНА

Усны үхэр харьцангуй урт насалдаг.

Зэрлэг байгальд 40 гаруй жил наслах боломжтой бөгөөд олзлогдсон нөхцөлд түүнээс ч урт насалсан тохиолдол бий.

Тиймээс усны үхрийг хараад:

“Усанд хэвтэж байдаг том, тайван өвсөн тэжээлтэн” гэж бодохоосоо өмнө нэг зүйлийг санах хэрэгтэй.

🦛 Тэр бол Африкийн хамгийн хүчирхэг том хөхтөн амьтдын нэг.

Гадна төрх нь амгалан.

Харин нутаг дэвсгэрт нь халдсан мөчид тэрхүү амгалан төрх огт өөр болж хувирч болно.

Эх сурвалж: PubMed Central (PMC), Smithsonian’s National Zoo болон холбогдох шинжлэх ухааны судалгаанууд.

🦅 ШОНХОР ШУВУУ БОЛ ЭРЭМГИЙ ЖИГҮҮРТЭНТал нутгийн хөх тэнгэрт дүүлэн нисэх шонхор бол монголчуудын оюун санаа, түүх, ан ав...
20/08/2026

🦅 ШОНХОР ШУВУУ БОЛ ЭРЭМГИЙ ЖИГҮҮРТЭН

Тал нутгийн хөх тэнгэрт дүүлэн нисэх шонхор бол монголчуудын оюун санаа, түүх, ан авын соёлтой олон зууны турш холбогдож ирсэн сүрлэг жигүүртэн.

Хурд, хүч, авхаалж самбаа, хурц хараа, ан хийх чадвараараа шонхрын төрлийн шувууд махчин жигүүртнүүдийн дунд онцгой байр суурь эзэлдэг.

Монгол орны шонхрын зүйлүүдээс идлэг шонхор (Falco cherrug) биеэр том, хүчирхэг төлөөлөгчдийн нэг. Биеийн урт нь ойролцоогоор 45–55 см, далавчны дэлгэмэл урт нь 102–129 см хүрдэг. Биеийн жин нь ойролцоогоор 0.7–1.3 кг хүрч болох бөгөөд эмэгчин нь ихэвчлэн эрэгчинээсээ том биетэй байдаг. (zootierliste.de)

Идлэг шонхор Евразийн өргөн уудам нутагт тархдаг. Европын зүүн хэсгээс Төв Ази, Монгол, Хятад хүртэл үржлийн нутагтай. Монгол Улс идлэг шонхрын дэлхийн хамгийн чухал үржлийн болон амьдрах орчны бүсүүдийн нэг бөгөөд Монгол орныг түүний дэлхийн голомт нутаг гэж судлаачид тодорхойлдог. (Mongolia Jol)

🦅 ХҮЧИРХЭГ БИЕ, ТУСГАЙ ЗОХИЛДЛОГО

Идлэг шонхрын бие бүхэлдээ махчин амьдралын хэв маягт зохицсон.

Урт, хүчирхэг далавч нь хол зайд нисэх, олзоо хөөх, чиглэлээ хурдан өөрчлөх боломж олгоно. Хүчирхэг хөл, хурц сарвуу нь олзыг барьж тогтооход, дэгээ мэт үзүүртэй хошуу нь махыг таслан идэхэд зохицжээ.

Эмэгчин шонхор эрэгчинээсээ том байх нь энэ зүйлийн бэлгийн диморфизмын нэг илрэл. Энэ ялгаа нь үржлийн үед хосын үүрэг болон ан агнуурын стратегид тодорхой давуу тал өгөх боломжтой.

👁️ ХУРЦ ХАРАА

Шонхрын хамгийн гайхамшигтай шинжийн нэг бол хараа.

Махчин шувуудын харааны систем нь алсаас олзоо илрүүлэх, хөдөлж буй биетийг дагах, зайг нарийн баримжаалахад маш сайн зохицсон байдаг.

Өндөрт нисэж байхдаа газарт буй жижиг амьтны хөдөлгөөнийг илрүүлж, дараа нь нислэгийн чиглэлээ өөрчлөн олз руугаа ойртдог.

Иймээс шонхрын амжилт зөвхөн хурднаас хамаардаггүй.

Хурц хараа + зай баримжаа + хурдан хариу үйлдэл + нислэгийн ур чадвар + хүчирхэг сарвуу гэсэн олон чадвар нэгэн зэрэг ажилладаг.

💨 ХУРД БА НИСЛЭГ

Шонхор бол дэлхийн хамгийн хурдан махчин шувуудын бүлэгт багтдаг.

Гэхдээ энд нэг чухал ялгаа бий.

Нүүдлийн шонхор (Falco peregrinus) шумбах үедээ 300 км/ц-ээс давсан гайхалтай хурд гаргадаг гэдгээрээ дэлхийд хамгийн алдартай.

Харин идлэг шонхрын онцлогийг зөвхөн ийм дээд хурдтай холбож ойлгох нь буруу. Идлэг шонхор нь олзоо газарт ойрхон хөөж гүйцэх, огцом эргэлт хийх, нам өндрөөс дайрах, удаан хугацаанд хөөцөлдөх чадвараараа онцгой.

Өөрөөр хэлбэл идлэг шонхрын хүч нь ганц агшны дээд хурд бус, хурд, тэсвэр, маневрлах чадварын хослолд оршдог.

🎯 АНГАА ХЭРХЭН БАРЬДАГ ВЭ?

Идлэг шонхрын гол идэш тэжээлд мэрэгчид болон жижиг, дунд хэмжээний шувууд ордог.

Монголын тал хээрийн бүсэд цайвар үлийч (Lasiopodomys brandtii) зэрэг мэрэгчид, мөн тал хээрийн жижиг шувууд түүний чухал идэш болдог. Монголын судалгаагаар эдгээр идэш тэжээлийн зүйлүүдийн тархалт нь идлэг шонхрын амьдрах орчны сонголттой нягт холбоотой болохыг тогтоосон байна. (Mongolia Jol)

Шонхор олзоо янз бүрийн аргаар барина.

Заримдаа олзоо араас нь хөөж гүйцнэ.

Заримдаа өндөрлөгөөс ажиглан, тохиромжтой мөчид огцом дайрна.

Мөн газарт ойрхон нисэж яваад олзоо гэнэдүүлэн барих тохиолдол бий.

Энэ бүхний цаана маш нарийн тооцоолол бий. Олзны хурд, чиглэл, зай, салхины нөхцөл, өөрийн нислэгийн өнцгийг агшин зуур тохируулах шаардлагатай.

🐭 ТАЛ НУТГИЙН МЭРЭГЧДИЙН БАЙГАЛИЙН ДАЙСАН

Идлэг шонхор бол тал хээрийн экосистемийн чухал махчин.

Ялангуяа мэрэгч амьтад олшрох үед тэдгээрээр хооллодог махчин шувуудын экологийн ач холбогдол нэмэгдэнэ.

Монголын судалгаагаар идлэг шонхрын үндсэн идэш тэжээлийн нэг болох цайвар үлийчийн тархалт нь шонхрын амьдрах орчныг тодорхойлох чухал хүчин зүйлсийн нэг болохыг тогтоосон байна. (Mongolia Jol)

Иймээс идлэг шонхрыг хамгаална гэдэг нь зөвхөн шонхрыг хамгаалах бус, түүний идэш тэжээл болсон мэрэгчид, бэлчээр, тал хээрийн амьдрах орчныг хамтад нь хамгаалах гэсэн үг.

🪺 ӨӨРИЙН ҮҮР БАРИХ НЬ ХОВОР

Идлэг шонхрын бас нэг сонирхолтой шинж нь бусад зарим шувууны адил нарийн бүтэцтэй үүрийг өөрөө шинээр барих нь түгээмэл биш.

Ихэнхдээ хад асга, мод, бусад махчин шувуудын хуучин үүр зэрэг бэлэн тохиромжтой газрыг ашиглан үржинэ.

Энэ нь шонхрын амьдралын хэв маягт тохирсон нэгэн сонирхолтой дасан зохицол юм.

Үүрлэх газар нь үр төлөө махчин амьтан, хүний нөлөө болон цаг агаарын эрсдэлээс хамгаалахуйц байх нь чухал.

🥚 ӨНДӨГ, ДЭГДЭЭХЭЙ

Идлэг шонхор ихэвчлэн жилд нэг удаа үржинэ. Нэг өндөглөлтөөр хоёроос зургаа хүртэл өндөг гаргах тохиолдол байдаг. (IUCN Portals)

Дэгдээхэйнүүд өндөгнөөс гарсныхаа дараа эцэг, эхээсээ бүрэн хамааралтай байна.

Эцэг, эх нь идэш тэжээл зөөж, дэгдээхэйгээ хамгаалан асарна. Дэгдээхэйнүүд ойролцоогоор 45–50 хоногийн дараа нисэж эхлэх боловч үүний дараа ч хэсэг хугацаанд эцэг, эхээсээ хоол тэжээлийн хувьд хамааралтай хэвээр байдаг. (IUCN Portals)

Үржлийн амжилтад идэш тэжээлийн хүртээмж, цаг агаар, үүрлэх газрын аюулгүй байдал, хүний disturbance буюу байнгын түгшүүр, үргээлт зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлнө.

🌏 НҮҮДЭЛ, ШИЛЖИЛТ ХӨДӨЛГӨӨН

Идлэг шонхрын бүх популяци адилхан нүүдэллэдэггүй.

Хойд болон сэрүүн бүсийн популяциуд өвөлдөө өмнө зүгт шилжинэ. Харин зарим дулаан бүсийн популяци суурин амьдралтай эсвэл богино зайд шилжилт хөдөлгөөн хийдэг.

Монголын идлэг шонхрын хувьд улирлын шилжилт хөдөлгөөн нь хувь хүн, нас, хүйс, үржлийн нутаг, өвөлжих бүс болон тухайн жилийн идэш тэжээлийн нөхцөлөөс шалтгаалан ялгаатай байж болно.

Тиймээс “идлэг шонхор бүгд нэг чиглэлд, ижил зайд нүүдэллэдэг” гэж ойлгож болохгүй.

🏜️ МОНГОЛЫН ТАЛ НУТАГТ

Монгол орны тал хээр, хээржүү бүс, уулын хөндий, цөлөрхөг хээр зэрэг өргөн уудам нутаг идлэг шонхрын амьдрах орчныг бүрдүүлдэг.

2018 онд Монголын 19 аймгийн нутагт 64,000 км² талбайг хамарсан судалгаагаар идлэг шонхрын тохиромжтой амьдрах орчин ойролцоогоор 684,000 км², голомт буюу цөм нутаг нь ойролцоогоор 165,000 км² болохыг тогтоожээ. (Mongolia Jol)

Энэ нь Монгол Улс дэлхийн идлэг шонхрын хамгаалалд ямар чухал байр суурьтайг харуулдаг.

🦅 МОНГОЛЧУУД БА ШОНХОР

Шонхор монголчуудын хувьд зөвхөн нэгэн зүйлийн шувуу байгаагүй.

Нүүдэлчдийн ан агнуурын соёлд махчин шувууд чухал байр суурь эзэлж ирсэн. Шонхор сургаж ан хийх нь шувууны зан авирыг таних, хооллох, арчлах, сургах, нислэгийг нь ойлгох зэрэг олон мэдлэг, ур чадварыг шаарддаг.

Монголын эзэнт гүрний үеийн ан авын соёлд махчин шувууд чухал байр суурь эзэлж байсныг түүхэн сурвалж, дүрслэх урлагийн дурсгалуудаас харж болно.

Ийнхүү шонхор нь байгаль, ан ав, нүүдэлчдийн соёлын огтлолцол дээр орших жигүүртэн болжээ.

🇲🇳 МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ БАХАРХАЛТ ШУВУУ

Идлэг шонхор нь Монголын үндэсний бахархлын бэлгэдэл болсон шувуу.

Монголын судлаачид идлэг шонхрыг Монголын үндэсний бахархалт шувуу гэж үздэг уламжлал, төрийн бодлогын хүрээнд авч үздэг бөгөөд энэ зүйл нь Монголын төдийгүй олон улсын хэмжээнд хамгааллын анхаарлын төвд байдаг. (Mongolia Jol)

Шонхрын хурд, хүч, эрх чөлөөт шинж чанар нь монголчуудын тэнгэр, тал нутаг, эр зоригийн тухай төсөөлөлтэй гүнзгий нийцдэг.

⚠️ ХАМГААЛАХ НЬ ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ?

Идлэг шонхор өнөөдөр хамгааллын хувьд маш чухал зүйл.

Олон улсын үнэлгээгээр IUCN-ийн “Устаж болзошгүй” (Endangered) ангилалд багтдаг. Мөн нүүдлийн зүйлүүдийг хамгаалах олон улсын CMS конвенцийн хүрээнд хамгаалагддаг. (cms.int)

Түүний популяцид нөлөөлөх гол эрсдэлд:

• амьдрах орчны доройтол
• идэш тэжээлийн хомсдол
• хууль бус барилт
• хууль бус худалдаа
• цахилгаан дамжуулах шугамтай мөргөлдөх, цахилгаанд цохиулах
• үржлийн үед үүр орчимд хүний үйл ажиллагаа ихсэх
зэрэг хүчин зүйлс орно.

Идлэг шонхрын олон улсын худалдаа нь түүхэндээ хамгааллын томоохон асуудлын нэг байсаар ирсэн бөгөөд Монголын судлаачид ч худалдаа, популяцийн хамгааллын асуудлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. (Mongolia Jol)

Тиймээс шонхрыг хамгаална гэдэг нь зөвхөн нэг зүйлийн шувууг хамгаалах асуудал биш.

Түүний амьдрах орчин, идэш тэжээл, үржлийн нутаг, тал хээрийн экосистемийг бүхэлд нь хамгаалах асуудал юм.

🦅 ТЭНГЭРИЙН ЭРЭМГИЙ ЖИГҮҮРТЭН

Шонхор бол хурдтай учраас л гайхамшигтай биш.

Түүний жинхэнэ хүч нь хурц хараа, хүчирхэг сарвуу, нарийн хөдөлгөөн, тэсвэр, ан хийх чадвар, байгальд дасан зохицсон биеийн бүтэц зэрэг олон шинжийн нэгдэлд оршдог.

Монголын уудам талын хөх тэнгэрт далавчаа дэлгэн дүүлж, газарт буй олзоо алдалгүй ажиглан, салхины урсгалыг ашиглан нисэх идлэг шонхор бол байгалийн гайхамшигт анчдын нэг.

Тэр бол тал нутгийн экосистемийн махчин-зохицуулагч, нүүдэлчдийн ан авын соёлын нэгэн хэсэг, монголчуудын хурд хүч, эр зориг, эрх чөлөөний бэлгэдэл болсон эрэмгий жигүүртэн юм.

Хөх тэнгэрийн дор нисэх шонхор бол Монголын тал нутгийн амьд сүр хүч билээ.

Эх сурвалж

• Г. Майнжаргал нар. Population and conservation issues of Saker Falcon (Falco cherrug Gray, 1834) in Mongolia, Proceedings of the Institute of Biology, 2022. (Mongolia Jol)
• IUCN / CMS: Saker Falcon (Falco cherrug). (cms.int)
• IUCN-ийн шонхрын биологи, үржлийн талаарх судалгааны материал. (IUCN Portals)

🐎 НТӨ VIII-VII ЗУУНЫ ХҮРЭЛ МОРЬ🏺 Хойд Тамирын голын сав нутаг, Баянцагааны Шивэртийн амнаас олдсон хүрэл морь нь Монголы...
16/08/2026

🐎 НТӨ VIII-VII ЗУУНЫ ХҮРЭЛ МОРЬ

🏺 Хойд Тамирын голын сав нутаг, Баянцагааны Шивэртийн амнаас олдсон хүрэл морь нь Монголын эртний нүүдэлчдийн урлаг, морьтой холбоотой бэлгэдлийн сонирхолтой дурсгалын нэг юм.

Хүрлээр цутган урласан энэ жижиг морийг том толгой, монхор хамар, бүдүүн хүзүү, соотон чих, зассан дэл, нарийхан гэдэс, цомбон туурайтай, давхиж буй байдлаар дүрсэлжээ. Морины нэг талыг товойлгон урласан бол нөгөө талыг хавтгай хийж, ямар нэгэн зүйлд зүүх сэнж гаргасан байна.

Ийм хэлбэр, хийцтэй хүрэл морь Хэнтийн Асгатын 1-р дөрвөлжин булшнаас мөн олдсон бөгөөд Чандманийн булшны ижил төрлийн олдвортой харьцуулан НТӨ VII зуунд холбон үздэг.

Түүнчлэн Тувагийн алдарт Аржан-2 булшны 5-р булшнаас ийм төрлийн морины дүрстэй хоёр алтан чимэглэл илэрсэн байдаг. Өвөр Монголын нутгаас ч төстэй хэлбэрийн олон олдвор бүртгэгдсэн бөгөөд тэдгээрийг ерөнхийд нь НТӨ VIII-II зуунд хамааруулдаг.

Тиймээс Хойд Тамирын Шивэртийн амны хүрэл морийг НТӨ VIII-VII зуунд холбогдох боломжтой гэж үзэж болно.

Энэ жижигхэн хүрэл морь бол хэдэн мянган жилийн өмнөх нүүдэлчдийн морь дүрслэх ур чадвар, гоо зүйн ойлголт, бэлгэдлийн ертөнцөөс өнөөг хүртэл хадгалагдан ирсэн сонирхолтой ул мөр юм. 🐎🏺

📍 Олдсон газар: Хойд Тамирын голын сав нутаг, Баянцагааны Шивэртийн ам
🕰️ Болзошгүй он цаг: НТӨ VIII-VII зуун
🏛️ Эх сурвалж: ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн

🔨 “ТӨМРИЙН ХААН” УРАН СУМЪЯАЦэндийн Уран Сумъяа 1916 онд Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сум...
15/08/2026

🔨 “ТӨМРИЙН ХААН” УРАН СУМЪЯА

Цэндийн Уран Сумъяа 1916 онд Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын нутагт малчин ардын гэр бүлд төржээ.

Багадаа хийдэд шавилан суусан ч удалгүй хар болж, ардын цэрэгт хугацаат алба хаасан байна. Цэргээс халагдан нутагтаа ирж гэр бүл зохиож, мал аж ахуй эрхлэн амьдарчээ. Мөн сумынхаа хүн эмнэлэгт бага эмчийн зиндаанд ажиллаж байгаад нэгдлийн гишүүн болж, туслах үйлдвэрлэлийн салбарт олон жил дарханаар ажилласан байна.

Хоёр жавьжаасаа давж унжсан өтгөн шиврээ сахалтай, ээтгэрдүү сартгар том хамартай, ханхар том биетэй энэ эрийн жинхэнэ содон авьяас нь төмөртэй ажиллах ур ухаан байв. Нутгийнхан нь түүнийг “Төмрийн хаан” хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг байжээ.

Тэрээр Эрдэнэдалайн олон айлын гал голомтыг чимсэн алхан хээ, тал өлзий хээтэй зуух, пийшин, мөнгөлсөн эмээл, хазаар, хударга, бүсгүйчүүдийн гоёл чимэглэл зэрэг олон арван бүтээл туурвижээ.

Гэвч түүний ур ухаан уламжлалт дарханы урлалаар хязгаарлагдсангүй.

1949 онд И.В. Сталины 70 насны ойд зориулан гангаар таван хошуу малын дүрс урлажээ.

1962 онд Дундговь аймгийн 20 жилийн ойд зориулан зандан шатар, нүд, чих, толгой нь хөдөлдөг морин хуур бүтээсэн байна.

Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойд зориулан сийлбэртэй жийжүүтэй ган дөрөө хийж, 12 жилийн дарааллаар түлхэгдэн нээгддэг 12 түлхүүртэй цоож, Улсын сайн малчдын III зөвлөгөөнд зориулан 18 түлхүүртэй цоож урлажээ.

Мөн ган бөмбөлөг, ваартай цэцэг, гангаар өөрийн дүрийг сийлсэн зэрэг олон сонирхолтой бүтээл туурвисан нь түүний уран дарханы ур чадвар, бүтээлч сэтгэлгээний цар хүрээг харуулдаг.

⚙️ ДАРХАНААС ЗОХИОН БҮТЭЭГЧ

Уран Сумъяа зөвхөн гоёлын урлал хийдэг хүн байсангүй. Тэр аливаа асуудлыг өөрийн гараар шийдэж, шинэ зүйл сэтгэн бүтээдэг зохион бүтээгч байжээ.

Өвс хаддаг машин хүртэл хийсэн байна.

Мотоциклоос унаж эгэмээ хугалсан үедээ өөрийн биед тохируулан эрэг, боолтоор чангалж сулладаг цээживч буюу корсет хийж, хугарсан ясыг хөдөлгөөнгүй байлгасан гэх сонирхолтой дурсамж бий.

Мөн мотоциклийнхоо толгой дээр салхины хүчээр эргэдэг маанийн хүрд хийж суурилуулсан нь нутгийнхны анхаарлыг ихэд татдаг байжээ.

Тиймээс Уран Сумъяаг зөвхөн дархан төдийгүй уран дархан, сийлбэрч, зохион бүтээгч хэмээн дурсах нь зүйтэй.

🏛️ МУЗЕЙД ҮЛДСЭН ҮНЭТ ӨВ

Уран Сумъяагийн олон арван бүтээл улсын үзэсгэлэнд тавигдаж, зарим нь музейн сан хөмрөгт хадгалагдан үлджээ. Нэлээд бүтээл нь гадаадын зочид, төлөөлөгчдөд бэлэг дурсгал болгон өгөгдсөн байна.

Музейн сан хөмрөгт хадгалагдан үлдсэн бүтээлүүдээс:

1. Мөнгөлсөн шаазан аяга
2. Аяганы уут
3. Ясан шатар
4. Ясан сийлбэр зэрэг бүтээлүүдийг нэрлэж болно.

Тэрээр нутгийнхаа олон залууст дарханы арга ухаан, ур чадвараа зааж, уламжлалт гар урлалын мэдлэгээ дараагийн үед өвлүүлэн үлдээжээ.

Цэндийн Уран Сумъяа 1988 онд таалал төгссөн байна.

Түүний амьдрал бол төмрийг галд улайсгаж, алхаар цохин хэлбэр оруулах төдий бус, хүний ур ухаан, гарын ур, бүтээлч сэтгэлгээ ямар гайхамшгийг бүтээж чаддагийг харуулсан нэгэн содон түүх юм.

Малчин ардын гэр бүлээс төрсөн тэрээр Дундговийн тал нутагт өөрийн гараар бүтээсэн урлал, шинэ санаа, дарханы арга ухаанаараа нэрээ үлдээжээ.

Өнөөдөр музейн сан хөмрөгт хадгалагдан үлдсэн түүний бүтээлүүд бол XX зууны Монголын орон нутгийн уран дарханы ур чадварыг гэрчлэх төдийгүй “Төмрийн хаан” хэмээн алдаршсан Цэндийн Уран Сумъяагийн амьдрал, авьяас, хөдөлмөрийн үнэт өв болон үлджээ.

🏕️ МОНГОЛ ГЭР: НҮҮДЭЛЧДИЙН ОЮУН УХААНЫ БҮТЭЭЛМонгол гэр бол зүгээр нэг сууц биш. Олон үеийн турш нүүдэлчин ахуй, байгаль...
12/08/2026

🏕️ МОНГОЛ ГЭР: НҮҮДЭЛЧДИЙН ОЮУН УХААНЫ БҮТЭЭЛ

Монгол гэр бол зүгээр нэг сууц биш. Олон үеийн турш нүүдэлчин ахуй, байгаль цаг уур, хөдөлгөөнт амьдралын шаардлагад нийцүүлэн боловсрон хөгжсөн өвөрмөц архитектурын уламжлал юм.

Гэрийн үүслийг эртний хадны зураг, археологийн дурсгалтай холбон тайлбарладаг. Өвөрхангай аймгийн Бугат сум, Баян-Өлгий аймгийн Цагаан салаа зэрэг нутгаас дугуй болон бөмбөгөр хэлбэрийн байгууламжтай төстэй дүрслэл бүхий хадны зургууд олдсон байдаг. Гэхдээ эдгээр дүрслэлийг өнөөгийн Монгол гэртэй шууд адилтгаж, “Монгол гэр 10 мянган жилийн өмнө үүссэн” гэх мэт тодорхой огноо тогтоох нь одоогоор хангалттай нотолгоотой асуудал биш юм.

🏛️ XIII ЗУУНЫ МОНГОЛ ГЭР

XIII зууны үед Монголчууд өнөөгийн бидний мэдэх нэг хэвийн загварын гэрээр хязгаарлагдаж байгаагүй. Нүүдлийн зориулалт, эзэмшигчийн зэрэг дэв, хэрэглээнээс хамааран олон янзын сууц хэрэглэж байжээ.

Тэрэгт гэрийг нүүдлийн үед тэргэн дээр байрлуулан зөөдөг байсан бол их хэмжээний хүмүүс хүлээн авах, төрийн хэрэг хэлэлцэх, хуралдай хийхэд зориулсан асар том орд гэрүүд ч байв.

Сурвалжуудад мөн аян дайнд авч явдаг гэрлүгэ, бургас модыг углуургалан хийж өвсөөр бүрсэн өвсөн гэр, урц маягийн хошлиг гэр зэрэг сууцны тухай тэмдэглэсэн байдаг.

Их хаадын нүүдлийн орд өргөөнүүдийн зарим нь асар том тэрэг дээр байрлаж, олон арван үхрээр чирүүлэн нүүдэг байсан тухай XIII зууны гадаадын аялагчид, сурвалжлагчдын тэмдэглэлд өгүүлдэг. Үүний зэрэгцээ дөрөв, найман үхэр хөллөсөн жижиг хэмжээний гэр тэрэг ч хэрэглэгдэж байжээ.

🛖 ӨНӨӨГИЙН МОНГОЛ ГЭРИЙН ХЭЛБЭР

Монгол гэрийн хийц цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөн боловсронгуй болсоор өнөөгийн хэлбэртээ улам ойртжээ. XVI зуунаас хойшхи үеийн дүрслэл, хэрэглээний баримтуудаас гэрийн бүтэц, зохион байгуулалт өнөөгийн гэртэй илүү төстэй болсон нь харагддаг.

Гэрийн хэмжээ, ханын тоо нь тухайн айлын хөрөнгө чинээ, нийгмийн байр суурийг тодорхой хэмжээгээр илэрхийлдэг байв. Энгийн айлууд 4-5 ханатай гэр хэрэглэдэг байсан бол чинээлэг айл, язгууртнууд 6-8 ханатай, төр захиргааны зориулалттай том гэрүүд 10-12 ханатай байх тохиолдол байжээ.

Чинээлэг айлуудын гэрийн дээвэр, бүрээсийг чимэглэх, хамгаалах зориулалттай тусгай хийц хэрэглэж, хожим шашин, урлагийн нөлөөгөөр гэрийн дотоод засалд бэлгэдэл бүхий хээ угалз, эд зүйлс улам олширсон байна.

Харин энгийн ахуйд цээж гэр, товь гэр, хатгуур гэр зэрэг хялбар хийцтэй сууц хэрэглэж байжээ.

🌬️ НҮҮДЭЛЧДИЙН АМЬДРАЛД ТӨГС ЗОХИЦСОН ХИЙЦ

Гэрийн хамгийн том давуу тал бол зөөврийн байдал.

Модон бүтцийг задлан эвхэж, эсгий бүрээс болон бусад тоноглолыг багцлан ачаад өөр нутагт хүргэж болно. Очсон газартаа дахин угсарч, богино хугацаанд амьдрах орон зайгаа бүрдүүлдэг.

Дугуй хэлбэр нь дотоод орон зайг үр ашигтай ашиглахын зэрэгцээ салхины хүчийг нэг цэгт төвлөрүүлэхгүй тараан хүлээж авахад тохиромжтой. Эсгий бүрээс нь дулаан хадгалах чадвартай бөгөөд зохих агааржуулалтыг хангах боломжтой.

Тиймээс гэр нь зөвхөн нүүдэллэхэд хялбар төдийгүй Монголын эрс тэс уур амьсгалд амьдрахад зохицсон практик шийдэл болжээ.

☀️ ТООНО, ГОЛОМТ, БАГАНА, ХААЛГА

Монгол гэрийн бүтэц бүр өөрийн гэсэн утга агуулгатай.

Тооно нь гэрийн дээд хэсгийг бүрдүүлж, тэнгэр өөд нээгдэх орон зайг бэлгэддэг.

Голомт бол айл гэрийн амьдралын төв. Гал нь зөвхөн хоол унд бэлтгэх хэрэгсэл төдийгүй гэр бүлийн үргэлжлэл, амьдралын бэлгэдэл байсаар иржээ.

Багана нь гэрийн бүтцийн тулгуур төдийгүй айл гэрийн бат оршихын бэлгэдэл болсон.

Хаалга нь дотоод орон зай ба гадаад ертөнцийн зааг юм.

Ийнхүү гэрийн бүтэц нь зөвхөн инженерийн шийдэл биш, монголчуудын орон зайг ойлгох сэтгэлгээ, гэр бүлийн зохион байгуулалт, зан заншил, бэлгэдэлтэй холбогддог.

🤝 ГЭР БАРИХ НЬ ХАМТЫН СОЁЛ БАЙВ

Нүүдэлчин ахуйд гэр барих, буулгах нь зөвхөн нэг айлын ажил биш байжээ.

Шинээр бууж буй айлд хөрш саахалт нь туслах, нүүж яваа хүмүүсийг замд угтан цай идээгээр дайлах зэрэг харилцан туслалцах ёс нь нүүдэлчдийн нийгмийн харилцааны нэг хэсэг байсан.

Өөрөөр хэлбэл гэр нь хүмүүсийг зөвхөн орон зайгаар хангаад зогсохгүй хүмүүсийн хоорондын харилцааг бий болгож, хадгалдаг соёлын орчин байжээ.

🇲🇳 МОНГОЛ ГЭР БОЛ НҮҮДЭЛЧДИЙН ОЮУН УХААНЫ ТОЛЬ

Хэдхэн мод, эсгий, оосор бүчээр бүтдэг мэт боловч цаанаа олон үеийн турш хуримтлагдсан мэдлэг, туршлага, технологи оршдог.

Гэрийг салгаж болно.
Ачаалж болно.
Өөр газар аваачиж болно.
Дахин босгож болно.

Гэвч хаана ч барьсан тэр орон зай нь гэр бүл, голомт, дурсамж, зан заншил, байгальтайгаа харилцах харилцааг бий болгодог.

Тиймээс Монгол гэрийг зөвхөн “нүүдэлчдийн сууц” гэж ойлгох нь учир дутагдалтай.

Монгол гэр бол нүүдэллэн амьдрах арга ухаан, байгальтай зохицох мэдлэг, гэр бүлийн ёс, орон зайн сэтгэлгээ, гоо зүй, бэлгэдлийг нэгэн дор шингээсэн соёлын өв юм.

🏕️ Гэр бол монголчуудын амьдрах орон зай төдийгүй, монголчуудын ертөнцийг ойлгож ирсэн нэгэн хэлбэр юм.

🐉 ЗЭЭБАДЫН ДОМОГМонголын эртний уран барилга, сүм хийдийн чимэглэл дундаас содон харагддаг нэгэн дүрс бол зээбад юм.Улам...
12/08/2026

🐉 ЗЭЭБАДЫН ДОМОГ

Монголын эртний уран барилга, сүм хийдийн чимэглэл дундаас содон харагддаг нэгэн дүрс бол зээбад юм.

Уламжлалт тайлбарт зээбад нь бат бэх, хүч чадал, сүр жавхлан, хамгаалалтыг бэлгэддэг хэмээн үздэг. Түүний толгойн дүрсийг орд харш, сүм дуганы хаалга, үүдний хэсэгт байрлуулж, ариун орон зайг муу зүйлээс хамгаалах бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн тухай домог бий.

Домогт өгүүлснээр, Чингис хаан Умард Хятадад дайтаж явах үедээ нэгэн шар далайн эрэгт саатан амарч байжээ.

Гэтэл далайн уснаас нэгэн сүрлэг амьтан цухуйн гарч ирээд Чингис хаанд:

«Чи хүний хорвоогийн олон улсыг эзэлж байна. Харин ганцхан миний далайг хэзээ ч эзэлж чадахгүй» хэмээн хэлээд буцаад далайн усанд далд орсон гэдэг.

Тэрхүү их далайн эзнийг «зээбад» хэмээн нэрлэж, түүний толгойн дүрийг хүндэтгэн дээдэлж, орд харш, сүм дуганыхаа үүдэнд байрлуулан харуул хамгаалалтын бэлгэдэл болгон хэрэглэдэг болсон хэмээн домоглодог.

Ийнхүү зээбадын дүр нь зөвхөн барилгын чимэглэл бус, хүний ертөнц ба усан ертөнцийн зааг, сүр хүч, хамгаалалт, бат бэх чанарыг илэрхийлсэн бэлгэдэл хэмээн тайлбарлагдаж иржээ.

#Өвөрдэнэ #Зээбад #МонголынСоёл #МонголДомог #МонголУранБарилга

🪡 ДЭЛХИЙН ХАМГИЙН ЭРТНИЙ НҮХТЭЙ ЧУЛУУН ЗҮҮ ТӨВӨДӨӨС ОЛДЖЭЭАрхеологичид Төвөдийн баруун хэсэгт орших Сяда Ко нуурын эргээ...
11/08/2026

🪡 ДЭЛХИЙН ХАМГИЙН ЭРТНИЙ НҮХТЭЙ ЧУЛУУН ЗҮҮ ТӨВӨДӨӨС ОЛДЖЭЭ

Археологичид Төвөдийн баруун хэсэгт орших Сяда Ко нуурын эргээс ойролцоогоор 9000 жилийн өмнөх зургаан чулуун зүү илрүүлжээ.

Эдгээр олдворыг 2020 онд малтлага хийх үеэр олсон бөгөөд 2024 онд Journal of Archaeological Science: Reports сэтгүүлд дэлгэрэнгүй судалгааг нийтэлсэн байна.

Судалгаагаар зүүнүүдийг МЭӨ 7049–6568 он, өөрөөр хэлбэл ойролцоогоор 8900–8500 жилийн өмнөх үед хамааруулжээ. (ScienceDirect)

🪡 Эдгээр жижигхэн чулуун эдлэл нь нэг үзүүртээ хурц үзүүртэй, нөгөө талдаа утас сүвлэх нүхтэй байжээ. Зүүний түүхий эдэд тальк, серпентин, актинолит, тремолит зэрэг эрдэс ашигласан байна.

Гэхдээ зургаан зүүний зөвхөн хоёр нь бүрэн бүтнээрээ хадгалагдсан байжээ.

🔨 Сонирхолтой нь чулуун зүү хийхэд ясан зүү хийхээс илүү их хөдөлмөр шаардагдсан байна. Гэсэн хэдий ч судлаачдын туршилт, шинжилгээгээр чулуун зүү нь зузаан материалыг, тэр дундаа майхан зэрэг зүйлийг оёход тохиромжтой байсан байж болохыг тогтоожээ. (ScienceDirect)

🟥 Бас нэг сонирхолтой ул мөр бий.

Нэг зүүний гадаргуугаас улаан өнгийн охрын пигмент илэрсэн байна. Энэ нь зөвхөн практик хэрэглээтэй байсан бус, гоёл чимэглэл эсвэл бэлгэдлийн зориулалттай байсныг илтгэж болох юм. Гэхдээ яг шашны зориулалттай байсан гэж баттай хэлэхэд одоогоор эрт байна. (ScienceDirect)

Өмнө нь мэдэгдэж байсан хамгийн эртний чулуун зүү Хятадын Хэнань мужаас олдсон бөгөөд ойролцоогоор 2700 жилийн өмнөх гэж үзэж байв.

Харин Төвөдийн шинэ олдворууд энэ технологийн түүхийг 6000 гаруй жилээр урагшлуулж байна. (ScienceDirect)

Энэ жижигхэн чулуун зүү ердөө нэгэн энгийн багаж биш.

🏔️ 9000 жилийн өмнө 4000 гаруй метрийн өндөрт амьдарч байсан хүмүүс хүйтэн, хатуу орчинд хэрхэн дасан зохицож, хувцас, оромжоо хэрхэн хийж байсныг өгүүлэх археологийн ховор баримт юм.

Хэдхэн сантиметр чулуун зүүгээр дамжуулан хүн төрөлхтний технологи, нүүдэл, амьдралын тухай 9000 жилийн өмнөх түүх өнөөдөр бидэнд хүрч иржээ.

📚 Эх сурвалж:
Yun Chen et al., The world’s earliest ground stone needles: Archaeological evidence from the early Holocene of the Western Tibetan Plateau, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 57, 2024, Article 104610. (ScienceDirect)

🦁 ӨНӨӨДӨР ДЭЛХИЙН АРСЛАНГИЙН ӨДӨРWorld Lion Day | Всемирный день льваЖил бүрийн 8-р сарын 10-нд Дэлхийн арслангийн өдрий...
10/08/2026

🦁 ӨНӨӨДӨР ДЭЛХИЙН АРСЛАНГИЙН ӨДӨР

World Lion Day | Всемирный день льва

Жил бүрийн 8-р сарын 10-нд Дэлхийн арслангийн өдрийг тэмдэглэдэг. Энэ өдөр дэлхийн хамгийн сүрлэг махчин амьтдын нэг болох арслангийн талаарх мэдлэгийг түгээж, түүнийг болон амьдрах орчныг нь хамгаалахад олон нийтийн анхаарлыг хандуулах зорилготой.

🦁 АРСЛАНГ ЯАГААД “АМЬТДЫН ХААН” ГЭДЭГ ВЭ?

Шинжлэх ухааны нэр нь Panthera leo. Муурынхан овгийн энэ том махчин өнөөдөр голчлон Африкт тархсан бөгөөд Энэтхэгийн Гужарат мужийн Гирийн ойд Азийн арслангийн цорын ганц зэрлэг популяци хадгалагдан үлджээ.

Арслан бусад том муурнаас нэгэн чухал шинжээрээ онцгой. Тэд ихэвчлэн нийгмийн бүлэг буюу сүргээрээ амьдардаг. Сүрэгт хэд хэдэн эм арслан, тэдний зулзагууд болон нэг буюу хэд хэдэн эр арслан байх нь түгээмэл.

👑 Эр арслангийн дэл бол түүний хамгийн танил шинж. Дэлний хэмжээ, өнгө болон өтгөн байдал нь нас, дааврын түвшин, биеийн байдал зэрэг олон хүчин зүйлтэй холбоотой байдаг. Мөн бусад эртэй өрсөлдөх болон эм арслангийн сонголтод тодорхой үүрэгтэй байж болохыг судалгаанууд харуулдаг.

🦁 Харин сүргийн амьдралд эм арслангууд онцгой үүрэгтэй.

Ан агнуурт эм арслангууд ихэвчлэн хамтран оролцож, бие биетэйгээ зохицон хөдөлж, олзоо барихдаа гайхалтай тактик ашигладаг. Гэхдээ “зөвхөн эм арслан ан хийдэг” гэж ойлгох нь өрөөсгөл. Эр арслангууд ч ан хийдэг бөгөөд зарим нөхцөлд том олзыг барихад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Гэвч энэ сүр хүчний цаана эмзэг оршихуй бий.

🌍 Амьдрах орчны доройтол, хүн ба зэрлэг амьтдын зөрчил, хууль бус агнуур, идэш тэжээлийн хомсдол зэрэг олон хүчин зүйл арслангийн тоо толгойд дарамт учруулсаар байна.

Өнөөдөр Африкийн тал нутагт архирч буй арслан бол зүгээр нэг сүрлэг махчин амьтан биш.

Тэр бол зэрлэг байгаль өөрийн хуулиар оршин тогтносоор буйн нэгэн бэлгэ тэмдэг.

🌿 Арсланг хамгаална гэдэг зөвхөн нэг амьтныг хамгаалах тухай биш.

Түүний амьдрах орчин, идэш тэжээл болдог амьтад, ус, өвс ургамал, улмаар бүхэл бүтэн экосистемийг хамгаалах тухай юм.

🦁 Дэлхийн арслангийн өдрийн мэнд хүргэе.

Хаан хэмээн нэрлэгдсэн энэ амьтан байгальд хаан ширээ нэхдэггүй.

Түүнд бидний өгч чадах хамгийн том хамгаалалт бол өөрийнх нь зэрлэг ертөнцөд амьдрах эрхийг нь үлдээх явдал юм. 🌍

АМГАЛАН ГУАЙН БҮТЭЭЛ ДЭХ АМАР АМГАЛАН ХЭЭР ТАЛГэрэл зураг түүхэн агшиныг, тухайн цаг хугацаатай нь тогтоон бичиглэж яг б...
09/08/2026

АМГАЛАН ГУАЙН БҮТЭЭЛ ДЭХ АМАР АМГАЛАН ХЭЭР ТАЛ

Гэрэл зураг түүхэн агшиныг, тухайн цаг хугацаатай нь тогтоон бичиглэж яг байгаагаар нь авч хадгалдаг бол уран зураг дахь түүхэн агшин цаг хугацаатайгаа хувьсан хөгжиж, хөдөлж байдаг ажаам. Өгүүлэх нь:

Хөдөөгийн хөвгүүн би бээр арван тавтайдаа нийслэлд анх ирсэн даруйдаа хотын гоё сайхныг гайхан алмайрч явахдаа нэгэн байшингийн хананд байх Дагдангийн Амгалан зураачийн “Ээж ээ, сайн байна уу?” хэмээх зургийг анх харснаа тод санадаг юм. Сүүтэй хувингаа хоёр гартаа бариад мандаж буй нарны наана айсуй ээж. Ээж рүүгээ тэмүүлэн алхаж буй жаалхүү. Бага насыг минь санагдуулсан энэ бүтээл бол Монголын зураачдын бүтээлээс миний мэлмийд хамгийн тод тусч хоногшсон зураг билээ.

Дүрслэх урлагийн хичээлийг Гомбосүрэн багш ордог байв. Багш болох хэн ч бай зураг зурдаг болох, ядаж үзүүлэнгээ өөрөө хийчихдэг болгох зорилготой байв. Д.Амгалан зураачийн “Уургач”, “Сургууль сайн байна уу?”, “Уралдаан” тэргүүт бар зургуудыг багш их ярьдаг сан. Доорх газар жирэлзэн эрчилсэн тоосон дунд ороо морины толгойд уурга сунгаж буй адуучин эрийн ид хав, монгол морьдын хөдөлгөөнийг гайхалтай эрчтэй дүрсэлсэн энэ бүтээлийг чухам шувуу нисэх өндрөөс, чанх дээрээс нь харсан байдлаар дүрсэлсэн нь малчин монгол хүний ид хавыг үнэнхүү гайхалтай бахархалтай харагдуулдаг билээ. Уралдааны замд тоосноос сугаран торгон жолоогоо өргөж буй “уралдаан” бүтээлд унаач хүүхдүүдийн гийнгоолох дуу цангинаж, хурдан морьдын туурайн төвөргөөн хээр талыг бөмбөрдөх мэт санагддаг сан. Уран бүтээлч болох замд Монголын зураачдаас хамгийн анх бүтээл нь сэтгэлд хоногшиж, урам онгод өгсөн зураач бол миний хувьд Д.Амгалан гуай болно.

Хожим дээд сургуулиа төгсөж Монголын Үндэсний радиогийн урлаг соёлын редакцид ажиллах болсон үеэс тэр үеийн алдартай уран бүтээлчидтэй уулзаж танилцах дардан зам өмнө зурайвай. Нэг өдөр өөрийн шүтэн биширдэг зураач Д.Амгалан гуайг сурвалжилахаар Дүрслэх урлагийн сургуулийг зорив. Захирал Д.Амгалан гэсэн өрөөнд ороод нэгэн зургийн өмнө өөрийн эрхгүй догдлон зогсч билээ. “Говийн эгшиг” хэмээх шинэ бүтээл минь байгаа юм. Хүнийг нь таньж байна уу? Гэв. Би шууд л,
– Хүрээт гуай байна хэмээн хариулав.
Тэр үеийн алдартай тэмээчин, хөдөлмөрийн баатар Хүрээт гуайг танихгүй хүн бараг байдаггүй байлаа. Говийн тод өнгөт уулс, наашлаад өргөн уудам говь. Хот айл. Наана нь тэмээн сүрэг. Ёстой л солонгын долоон өнгө цацарч, хөгжмийн долоон ноот эгшиглэм зураг ажээ. Өглөө бэлчээртээ гарч буй тэмээн сүрэг. Сүргийнхээ наана зогсох Хүрээт баатар. Чухам л энэхүү говийн сүрлэг яруу симфонийг удирдан эгшиглүүлж буй эзэн нь тэр.
Д.Амгалан зураачийн бүтээл уншиж ханашгүй яруу хэлээр бичигдсэн уран зохиол мэт уншигддаг билээ.
Тэр удаа би түүнээс Дүрслэх урлагийн сургуулийн захиралын хувьд яриа авсан юм. Ярилцлагын төгсгөлд тэрбээр,
– Дүү аль нутаг вэ гэв.
– Сүхбаатар аймгийн Онгон сум гэвэл,
– Би Халзан сумынх. Нэг нутгийн улс байна. Дархан удамтай хүүхэд танай сумын сургуульд байвал надад хэлж байгаарай. Манай сургууль уран дархны ангитай. Дархан болох хүнд удам их чухал юм шүү гэснээр бид хоёрын анхны уулзалт өндөрлөсөн юм.

Нэгэн хавар нийслэл хотод суудаг манай нутгийн багын хэдэн найзууд манайд ирэв. Тэдний дунд Дорнод аймгаас миний ангийн найз Балдангийн Халтар гол зочин байлаа. Тэрбээр өрөөний хананд өлгөж тавьсан аавын минь морин хуурыг танимхайран харж зогссоноо, нэгийг санав бололтой,
– Чи Амгалангийн “Жаахан шаргын нутагт” гэдэг зургийг санадаг уу? гэж надаас асуув.
– Юусан билээ хэмээн зургийг сэтгэлдээ дүрслэн бодож зогстол, тэрбээр яаран өгүүлсэн нь,
– Хашаа шандын тасаг дээр бригадын өдөрлөг болж байхад нэг зураач ирээд баахан зураг зурж байсныг санахгүй байна гэж үү хэмээн над руу асуусан харц илгээв. Тэр даруй би номын сангаа уудалж зураачдын зургийн цомгуудыг гаргаж ирээд дэлгэв. Халтар миний гараас шүүрэн авч,
– Хуур бариад сууж байгаа хүнийг харж байна уу? Аав чинь биш гэж үү гэснээ цааш нь,
– Таягтай наашаа ирж яваа цагаан өвгөн хэн байна гэсэнд манайхны нэг нь,
– Дугар гуай гэв.
– Зөв байна. За тэгвэл гэрийн шуулттай хаяагаар гэр дотор үйл явдлыг сониучирхан харж буй хүүхдүүд хэн хэн байна хэмээн Халтар маань бахархалтайяа тас тас инээж сууна.
Бага насны дурсамж сэргэв. Манай багийн айлууд Сүжийн нуурын ар хөндийгөөр зусна. Хүүхэд биднүүс хонь малаа нууранд услах далимд усанд булхан, эрэг хөвөөний элсэн дээр барилдаж өнждөг сөн. Тэр зун Хашаат шандны тасаг дээр бригадын өдөрлөг болж, аймгийн Соёлын ордоноос хүмүүс ирсэн юм. Би ч хонио усанд оруулж салхин өөд бэлчээрт нь гаргачихаад тасаг руу цогиж хүрэв. Хөл хөдөлгөөн ихтэй. Аав маань хуураа бариад ирчихэж. Дарьгангын жаахан шаргыг дуулдаг “дээл” хочит Гомбодорж гуай ч бас ирчихэж. Хоёр өвгөн ийн хосоороо энд тэнд уригдах нь олонтаа. Хөнгөн тэрэгтэй хүрч ирсэн нэг гоё хүн харсан болгоноо нэг дэвтэр дээр хурдан хуран татлан зурж яваа харагдана. Багийн улаан булан. Туг нь дэрвэж харагдана. Цаана элсэн бөөрөг, наана нь саалийн гэрүүд сүү хүлээн авах асар. Бүгд юутай танил дотно билээ. Манай гэрт болсон энэ яриа, зураг үзэж сэдэрсэн миний сониуч зан хөдөлж тэр шөнөдөө бага нойртой хоноод маргааш нь Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн захиралын өрөөнд давхиж оров.

Их зураач Д.Амгалан гуай өгүүлрүүн:
– Сүхбаатар аймгийн соёл урлагийн 10 хоног Улаанбаатарт болохын түрүү жил нь намайг аймагт урьсан юм. Дарьганга нутгаар аялж төрөлх нутгийнхаа сэдэвтэй зураг зурж 1966 онд болох үзэсгэлэнд тавих учиртай байв. Алтан Овоо, Ганга нуураа үзээд баруун хойш 70 орчим км яваад нэг сүүний тасаг дээр иртэл бригадын өдөрлөг болж байна. Тэнд нэг малчин “Дарьгангын жаахан шаргыг их сайхан дуулж байнаа. Дарьганга эхнэрийн гоёлоо өмссөн нэг дуучин “Талын таван толгой”-г дууллаа хэмээн хэлэхэд нь би тэсэлгүй,
“Дорнод талын алтан гургалдай” хэмээн алдаршсан Ичинхорлоо гэдэг дуучин мөн дөө хэмээн дуун алдав.
Ийн би, их зураачийн өрөөнөөс бөөн олз олсон хүн нүүр дүүрэн мишээл цацруулсаар, цээж дүүрэн хөөр баяртай ирэв. Дахиад л нөгөө зургаа үзэв. Бага нас айсуй. Гэрийн хаяагаар юу нэгнийг сониучирхан үзэх хөдөөгийн хургачин, тугалчин тэр хөвгүүдийн нэг нь би юм бол уу хэмээн цээжээ дэлдэн хашгирмаар санагдана.
Ийнхүү алдарт зураачийн ихэд нэртэй зураган дээр миний нутаг, бага нас, аав минь, нутгийн өвгөдийн дүр мөнхөрч үлдсэнийг санах бүрийд омогшил цээжинд асаад Д.Амгалан гуайгаараа бахархдаг билээ.

Өвөл нь ээж минь хотод өвөлжихөөр ирж “Жаахан шаргын нутагт” хэмээх зургийг үзүүлж болсон явдлыг ярьвал ээж маань,
Манай аймгийн дарга байсан Дагдангийн Батхүрэл, Дагдангийн Амгалан, Дагдангийн Эрдэнэцогт гээд дандаа эрдэмтэй мундаг ах дүүс байдаг юм. Урьд манай аав Шавран Хамбынхан манайтай хамаатай гээд нааш цааш ирж очдог л байсан юм хэмээн инээв.
Өө тийм үү, ямар хамаатай юм бол гэвэл, ээж маань,
Ээ, одоо хөдөөний нэг муу чавганц тэр мундагчуудтай хамаа сүлбээ гэж ярьвал олны доог болно, юүхэв хэмээн хэлээд халгаасангүй. Амгалан зураачтайгаа ямар хамаа сүлбээтэйгээ ээжээсээ дараа нь асууж лавлахыг ч санасангүй, тэгсгээд он цагийн салхинд мартагнаж.

1981 он юмсан. Монгол хүн сансарт нисч, уулаасаа од эрхистэй ойр төрж өссөн манай ард түмэн хөөр баяр болцгоож, уран бүтээлчид дуу шүлэг урлагийн бүтээлээ уг үйл явдалд зориулж байлаа.

Сансарын нислэгийг сурвалжилах багийн гишүүн би бээр дуу бичлэгийн дөрвөлжин хар хайрцгаа үүрээд үйл явдал болгонд л микрофоноо бариад дээхэн талд нь хүрч очдог байв. Сансрын нислэгт зориулсан дүрслэх урлагийн бүтээлийн үзэсгэлэн дэлгэгдлээ. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй төрийн өндөрлөгүүд ирж үзэв. Үзэсгэлэнг Монголын Урчуудын эвлэлийн хорооны дарга, Ардын зураач Н.Цүлтэм гуай өөрөө тайлбарлаж байв. Би бээр микрофоноо бариад Н.Цүлтэм гуай, Ю.Цэдэнбал даргын ойролцоо л яваад байх. Тэнгэрийн олон өнгө, уран дүрслэлт үүлсийг монгол зургийн уламжлалтай хослуулан Монголынхоо огторгуйг урласан зургийн хажууд Н.Цүлтэм “Хурмастын чуулган” гэж бичсэн байв. Цүлтэм гуай Цэдэнбал даргыг дагуулан зургийнхаа дэргэд ирснээ,
Энэ миний зурсан “Хурмастын чуулган” гэдэг бүтээл байгаа юм. Манайхан нэрнээс нь болгоомжлоод болдоггүй. Хуучны үг хэллэгүүдээс их айх юм… хэмээн нэг шагайж харснаа,
Аан ашгүй, нэрийг нь солиогүй байна. Хур + мөст гэсэн үг гэж Дамдинсүрэн гуай тайлбарлсан байдаг юм хэмээн өөрийгөө хамгаалах хийгээд үзэл суртлын хатуу хяналт тэргүүтний тухайд өөрийн үгээ ёжлон хавчуулаад авч байна. Цааш хэд алхаад Д.Амгалан “Мөрөөдөл” нэртэй зургийн өмнө ирэв.

Цэв цэнхэр тэнгэрт ургаж буй нарны туяаг элгэндээ улбартуулан тусгасан хурмастын үүл. Зураг дээрх үүл Н.Цүлтэм гуайн үүлсийн чуулганаас өөр. Тэнгэрийн хаяанд Алтан Овоо. Наад талд нь эмээлтэй морь өвс хазлаж байна. Түүний наана улаан таван хошуутай даавуун цүнх үүрсэн хөвгүүн газар тохойлон хагас хэвтээд мөнөөх үүлсийг ширтэнэ. Үүлс хүүгийн дээр орчлонгийн хүрдэн мэт атриатан цагираглана. Хөвгүүний сэтгэлд төрж буй мөрөөдлийн тойргийг үүлсээр илэрхийлжээ. Үүлсийн чөлөөнд ганц гялаан од. Үүрийн цолмон буй заа. Зураач Д.Амгалан гуай зургийнхаа дэргэд зогсоод Ю.Цэдэнбал даргатай гар барив. Зураг дээрх хүүг сайтар ажвал танил хүн мэт. Амгалан гуай руу нэг ажиглаж хараад, зурган дээр мэлмий тогтоовоос цаг хугацаа буцаж ухраад зураачийн бага насан дээр ирж тогтов. Ардын зураач Д.Амгалан гуай бол ингэж урладаг мастер юм. Ер нь түүний олон бүтээлд өөрийнх нь дүр харагдаж байдаг.
“Нуур амгалан бол…” нэртэй бүтээлийг нь ажваас холын цэнхэр уулс, ойрын ногоон уулс, наана машид дөлгөөхөн нуур тэнгэр тольдох бөлгөө. Нуурын хөвөөнд зураач Д.Амгалан өөрөө зогсож байна. Уул ус юутай амгалан. Амгалан зураач бээр ч уул ус шигээ амар амгалан, аз жаргалтайгаар бүтээлээ туурвиж зогсоно. Одоо дахиад зургийн нэрийг тунгаая. Зураачийн бүтээлдээ өгсөн нэр:
НУУР АМГАЛАН БОЛ…
Үүнийг бичигч санааг гүйцээж гурван цэгийн оронд дараах нэг мөр нэмж бичье.
АМГАЛАН ЗУРААЧ АМГАЛАН…

Ухаантай авьяастай хүний хэлээгүй үг нь ч бүтээлээс нь шууд уншигдана. Сонсогдоно. Харагдана.
Монголын уран зургийн галерейд манай алдарт зураачдын сор бүтээлүүд бараг л бий. Ээлж дараагаар тэр бүтээлүүдийг үзмэрийн танхимд хүндтэйгээр үе үе залдаг сан. Харин миний хайртай “Жаахан шаргын нутагт” хэмээх бүтээл маань ер ил гарахгүй юм. Нэг өдөр галерейн ажилтнаас “Жаахан шаргын нутагт" зургийг нэг харах юм сан. Үзмэрийн танхимд гаргах болоогүй юу? Гэвэл,
Манай сан хөмрөгт байхгүй л дээ гэдэг юм.
Сүхбаатар аймгийн музейд нэг зураг бий л дээ. Тэр бага хэмжээгээр хийсэн хуулбар гэдгийг би мэддэг юм.
Ашгүй нэг өдөр Д.Амгалан зураачтайгаа сувилалын газар таардаг байгаа. Мэнд мэдээд би тэсэлгүй хайртай зургаа асуув.

Амгалан гуай маань паргиадуу баргил хоолойгоор,
Тэр зураг Галерейд байхгүй ээ. Нэг үе бидний бүтээлүүдийг гадаадад төрийн бэлгэнд явуулдаг байсан юм. Хаа нэг газар бэлгэнд л явсан байх гэвэй. Ийн миний эрэл мухардаж, зөвхөн каталоги дээрх хэвлэмэл нэг зурагтай, түүнээ хааяа ширтэж нутаг ус, өвөг дээдсээ дурсдаг байвай.
Тэгтэл нэг сонин тохиол болов. Д.Амгалан гуай маань таалал болсноос хойш 2009 онд санагдана. Тайваны нэрт яруу найрагч, нийгэм соёлын зүтгэлтэн Юй Си манай театрын тайзнаа “Төгөлдөр орчлон” дуулалт жүжгээ дэглэж, уран зургийн галерейд үзэсгэлэнгээ гаргаж соёлын дуулиантай хэд хоног өнгөрч билээ. Юй Си бээр дэлхийд нэртэй хүний хувьд Монгол Улсын ерөнхийлөгч Н.Энхбаярыг жүжгийн нээлтэндээ урьж түүнтэй ордонд нь бараалхах хүсэлт тавьсан юм. Гэтэл Тайваний хүнийг Монгол Улсын ерөнхийлөгчтэй уулзуулахгүй гэдэг юм байна. Учир нь манай улс Тайванийг улс гэж хүлээн зөвшөөрөөгүй, Тайваньтай холбоотой юм болоход Хятад улсын зүгээс дараа нь “ноот бичиг” ирүүлэх зэргээр бөөн асуудал үүсдэг гээд хад мөргүүлэв. Зохиолчийн хэрэг юу билээ. Н.Энхбаяр ерөнхийлөгчтэй өөртэй нь холбогдож уулзаад учраа хэллээ:
Улс төрийн юм юу ч ярихгүй. Зөвхөн уран бүтээл, урлаг соёл л ярина гэвэл хүлээн авч уулзах төдийгүй “Найрамдал” медалиа өгье. Жүжгийн нээлтэд нь оролцоё гэвэй.
Бас л саад мундсангүй. Ерөнхийлөгч, Тайваний хүнтэй хамт сууж зургаа авахуулж болохгүй, шагналыг мэдээлэхгүй гэх мэт ярианууд ч гараад замхрав. Н.Энхбаяр маань уран бүтээлч хүний хувьд хэлсэн бүхнээ биелүүлсэн төдийгүй, Тайваний уран бүтээлчидтэй тайзнаа зураг хөргөө татуулж үйл явдлууд ч телевиз сониноор цацагдлаа. Манайхан л сүржигнэснээс биш дараа нь яриа хэл ам юу ч болсонгүй.
Н.Энхбаярт Юй Си маань ихэд таалагдаж Их тэнгэр дэх зочны өргөөнд Юй Си-д үдийн зоог барьж хүндэтгэл үзүүлэв. Юй Си, Н. Энхбаяр ерөнхийлөгч хоёр бясалгал, гэгээрлийн тухай яриа нийлж, маш сонирхолтой хууч дэлгэж билээ. Би санаандгүй өрөөн доторх байдлыг сониучирхан харав. Гэтэл миний нүд бүрэлзэж, сэтгэл долгилоод би зүүдэлж байгаа юм биш байгаа хэмээн өөрийг цэнэж үзэв. Зүүдэлсэнгүй ээ. Өрөөний хананд миний олон жилийн мөрөөдсөн, намтартай минь холбоотой мөнөөх “Жаахан шаргын нутагт” хэмээх алдартай, хайртай зураг минь гэгээн дүрээрээ байж байна. Үгүй ер гайхалтайяа. Хойморт суусан Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр намайг анзаарсан бололтой,
Мэнд-Ооёо чи юу бодоод сонин болчихов оо? хэмээн асуув. Сайхан завшаан тохиож би бээр Юй Си, Н.Энхбаяр ерөнхийлөгч хоёрт эрж явсан мөнөөх зургаа олсноо, бас миний нутаг, бага нас, аав минь хүртэл дүрслэгдсэн байгаа тухай зургаа харж байгаад түүхээ ярьж, сэтгэлээ онгойлгов. Сүүлд мэдэхнээ Улсын сан хөмрөгт хадгалж байсан алдартай зарим бүтээлүүдийг Их тэнгэрийн зочдын газарт аваачиж тавьж байгаад “мартсан” санж.

Ийн хэдэн жилийн дараа Д.Амгалан зураачийн “Жаахан шаргын нутагт” хэмээх алдарт бүтээл Үндэсний уран зургийн галерейдаа эргэн залрахад би бээр өөрийн минь гэрт ороод ирсэн мэт баярлан очоод зургийн өмнө эх нутгаа, бага насаа дурсан удтал зогсож билээ. Энэ зургийн дэргэд ирэх бүртээ би Монголын дорнод хээр тал нутаг, эх сайхан орныхоо амар амгаланд уусан жаргадаг юмаа.
Нуур амгалан бол...

МУСГЗ, Чингис хаан одонт Г.Мэнд-Ооёо

Address

Алтан завьяа 17 дугаар павилон
Ulaanbaatar

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Hamnigan posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category