21/04/2025
https://www.facebook.com/share/p/16LnHDgEBN/
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒ (Fatalism) ဆိုတဲ့
အဓိပ္ပာယ်က လူသားတွေဟာ သူတို့ရဲ့
ကံကြမ္မာကို ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မရှိဘူး၊
အရာအားလုံးဟာ ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းထားပြီးသား
ဖြစ်တယ်လို့ ယုံကြည်တဲ့ အတွေးအခေါ်တခု
ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအယူအဆမှာ လူသားတွေရဲ့
ရွေးချယ်မှုတွေ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ၊
လုပ်ဆောင်ချက်တွေဟာ ကံကြမ္မာ၊ ဖန်ဆင်းရှင်၊
ဒါမှမဟုတ် ကမ္ဘာလောက ပြဋ္ဌာန်းချက်တွေရဲ့
အောက်မှာ ကြိုတင်စီစဉ်ထားပြီးသားလို့ ယူဆတာပါ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒရဲ့ အဓိပ္ပာယ်နဲ့ တည်ဆောက်ပုံ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ ဂရိတ်ရှေးခေတ်တည်းက
အရင်းခံထားတဲ့ အတွေးအခေါ်တခု ဖြစ်ပါတယ်
အံဒီဝါဒရဲ့ အဓိကယူဆချက်ကတော့ လူသားတွေရဲ့
ကံကြမ္မာကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲဖို့ ဆိုတာ
မဖြစ်နိုင်ဘူးဆိုတဲ့ အမြင်ပါ။ တနည်းအားဖြင့်
ကံကြမ္မာဟာ တခုတည်းသော ဖြစ်နိုင်ခြေ ဖြစ်ပြီး
တခြား ဖြစ်နိုင်ခြေတွေ လုံးဝ မရှိဘူးလို့ ယူဆပါတယ်
"ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းချက်" ဆိုတာက သင့်ဘဝမှာ
ဖြစ်ပျက်မယ့် အရာအားလုံးဟာ
သင့်ကြိုးပမ်းမှုတွေကနေ လွတ်ကင်းပြီး
ကြိုတင်သတ်မှတ်ပြီးသား ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။
ဒီအယူအဆက လူသားကို ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့
စွမ်းရည်မှာ ကန့်သတ်ချက်ရှိတယ်လို့
သတ်မှတ်ထားပြီး ကံကြမ္မာရဲ့ အစီအစဉ်အတိုင်း
ဘဝလမ်းကြောင်းက ဖြစ်ပေါ်တယ်လို့ ယူဆပါတယ်
စတင်ပေါ်ပေါက်လာပုံနဲ့ သမိုင်းကြောင်း
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ ရှေးဟောင်း
ပဒေသရာဇ်ခေတ်တွေကတည်းက စတင်ခဲ့ပါတယ်
အထူးသဖြင့် ဂရိအတွေးအခေါ်ကနေ
အခြေခံကျကျ ပေါ်ထွက်လာတာပါ။
ဂရိဒဏ္ဍာရီတွေမှာ "မိုင်းရား" (Moirai) လို့ခေါ်တဲ့
ကံကြမ္မာနတ်သမီး သုံးဦးဖြစ်တဲ့
Clotho (အသက်ချည်မျှင်ကို ငင်သူ)၊
Lachesis (အသက်ချည်မျှင်ကို တိုင်းတာသူ)နဲ့
Atropos (အသက်ချည်မျှင်ကို ဖြတ်တောက်သူ) တို့ဟာ
လူသားတွေရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့ပါတယ်
ဂရိအတွေးအခေါ်ရှင်တွေကလည်း အထူးသဖြင့်
Stoic ပညာရှင်တွေက ကံကြမ္မာရဲ့
အခန်းကဏ္ဍအကြောင်းနဲ့ လူသားရဲ့ လွတ်လပ်စွာ
ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်အကြောင်း ဆွေးနွေးခဲ့ကြပါတယ်။
ဂရိဒဿနပညာရှင် Chrysippus ကတော့
ကမ္ဘာကြီးမှာ ဖြစ်ပျက်သမျှဟာ အကြောင်းတရားနဲ့
အကျိုးတရားဆိုတဲ့ ကွင်းဆက်တွေရဲ့
ရလဒ်ဖြစ်တယ်လို့ ယူဆခဲ့ပါတယ်။
မြောက်ပိုင်းဂိုဏ်း ဗုဒ္ဓဘာသာအရ
Sarvāstivāda ဂိုဏ်းကတော့
ကံဆိုတာ ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းထားတဲ့
မပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ အရာတစ်ခုအဖြစ် မယူဆပဲ
လူသားရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေနဲ့
ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုတွေက ကံကြမ္မာကို
ပြောင်းလဲစေနိုင်တယ်လို့ သွန်သင်ခဲ့ပါတယ်
ကမ္ဘာအရပ်ရပ် ဘာသာရေးအယူဝါဒတွေရဲ့
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ ကမ္ဘာတဝှမ်းက
ဘာသာရေးအယူဝါဒတွေမှာ အမျိုးမျိုးသော
ပုံစံတွေနဲ့ တွေ့ရပါတယ်
အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ "ကာဒါ" (Qadar)
အယူအဆဟာ ဘုရားသခင်က လူသားရဲ့
ကံကြမ္မာကို ကြိုတင်သိရှိပြီး စီစဉ်ထားတယ်လို့
ဆိုလိုပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူသားတွေကလည်း
ရွေးချယ်မှုတွေ လုပ်ခွင့်ရှိတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ကိုရန်ကျမ်းက "အလ္လာဟ်အရှင်မြတ်သည်
လူသားတို့ ပြုလုပ်သမျှကို ဖန်တီးတော်မူ၏" လို့
ဖော်ပြထားပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ ဂိုဏ်းခွဲတွေအလိုက်
ကံကြမ္မာအပေါ် အမြင်တွေ ကွဲပြားကြပါတယ်။
Ash'ari ဂိုဏ်းက ကံကြမ္မာကို တင်းကြပ်စွာ
ယုံကြည်ပြီး၊ Mu'tazili ဂိုဏ်းကတော့
လူသားရဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်ကို
ပိုမိုအလေးပေးပါတယ်။
ခရစ်ယာန်ဘာသာမှာတော့ ကံကြမ္မာအယူအဆက
"ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းချက်" (Predestination) ဆိုတဲ့
ပုံစံနဲ့ ရှိပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ပရိုတက်စတင့်
ခရစ်ယာန်မှာ John Calvin ရဲ့ သွန်သင်ချက်အရ
ဘုရားသခင်ဟာ လူသားတွေကို ကြိုတင်ရွေးချယ်ထားပြီး
အချို့ကို ကယ်တင်မယ်၊ အချို့ကို မကယ်တင်ဘူး ဆိုတာ
ကြိုတင်ဆုံးဖြတ်ထားပြီးသား ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
"But to lay the whole blame of our hardness
of heart upon God, and to plead the fiction of
necessity as an excuse for our sins,
is idle and vain" ဆိုတဲ့ Calvin ရဲ့ စကားက
လူသားက ဘုရားရဲ့ စီမံကိန်းအပေါ်
တာဝန်ပုံချထားတာကို ထင်ဟပ်နေပါတယ်။
ဟိန္ဒူဘာသာမှာတော့ "ကာမ" (Karma) အယူအဆက
လူတို့ရဲ့ ပြုမူဆောင်ရွက်မှုတွေအပေါ် မူတည်ပြီး
အကျိုးဆက်တွေဟာ လူ့ဘဝနဲ့ နောက်ဘဝတွေမှာ
သက်ရောက်မှုရှိနေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ကံကြမ္မာရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပေမယ့်
လူတဦးချင်းစီမှာ ကိုယ့်အနာဂတ်ကို ပုံဖော်ဖို့ အတွက်
ကိုယ်ပိုင်လုပ်ဆောင်နိုင်မှုကို အသိအမှတ်ပြုထားပါတယ်။
ဘဂဝါဂီတကျမ်းက "နိယတေ မတိမတ်စ်ယမ်"
(Niyate Matimasyam) ဆိုတဲ့ ဝေါဟာရဖြင့်
ကံတရားရဲ့ အကျိုးပေးမှုကို ရည်ညွှန်းပါတယ်။
ဗုဒ္ဓဘာသာမှာလည်း "ကမ္မ" (Kamma) ဆိုတဲ့
အယူအဆရှိပြီး၊ လူ့ရဲ့ကံကြမ္မာဟာ
သူ့ရဲ့ လုပ်ဆောင်မှုတွေကြောင့်သာ
ဖြစ်ပေါ်လာတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဗုဒ္ဓဘာသာက "ကံပြတ်ဝါဒ" (Fatalism) ကို
ငြင်းပယ်ပြီး၊ လူသားတွေဟာ သူတို့ရဲ့
လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်နိုင်ပြီး
ကံကြမ္မာကို ပြောင်းလဲနိုင်တယ်လို့ သွန်သင်ပါတယ်။
သီလဝန္တဇာတ်မှာ ဗုဒ္ဓက "ကမ္မုနာ ဝတ္တတိ လောကော"
ဆိုပြီး ကမ္ဘာသည် ကံအားဖြင့် လည်ပတ်နေသည်ဟု
ဟောကြားထားတယ် ဆိုပါတယ်။
ဂျပန်ယဉ်ကျေးမှုမှာတော့ "အွန်မျိုဂျိ" (Onmyoji)
ဆိုတဲ့ ကြယ်နက္ခတ်ဗေဒင်ယုံကြည်မှုအရ
လူတွေရဲ့ ကံကြမ္မာက နက္ခတ်တွေနဲ့
သဘာဝတရားတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်တယ်လို့
ယုံကြည်ကြပါတယ်။
အာဖရိကယဉ်ကျေးမှုတွေထဲမှာလည်း
ဘိုးဘွားတွေရဲ့ ဝိညာဉ်တွေက မျိုးဆက်သစ်တွေရဲ့
ကံကြမ္မာကို ထိန်းကျောင်းပေးတယ်လို့
ယုံကြည်တဲ့ အယူအဆတွေ ရှိပါတယ်။
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒရဲ့ ပုံသဏ္ဌာန်ကို
ဒဿနပညာရှင်တွေက ပုံစံ အမျိုးမျိုးနဲ့
ခွဲခြားလေ့လာခဲ့ကြပါတယ်။
လက်တွေ့ကျတဲ့ ကံပြတ်ဝါဒ (Practical Fatalism)
ဒီအယူအဆက လူတို့ရဲ့ ကြိုးပမ်းမှုတွေဟာ
ရလဒ်အပေါ်မှာ သက်ရောက်မှုမရှိဘူးလို့ ယူဆပါတယ်။
ဒါကြောင့် ကြိုးစားခြင်း၊ ကြိုးပမ်းခြင်းဆိုတာတွေဟာ
အဓိပ္ပာယ်မဲ့တယ်လို့ ယူဆပါတယ်။
"ဖြစ်တော့ဖြစ်မှာပဲ" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်မျိုးပါ။
ဘာသာရေးကံပြတ်ဝါဒ (Theological Fatalism)
ဒီအယူအဆကတော့ ဖန်ဆင်းရှင်ဟာ အားလုံးကို
ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းထားပြီးသား ဖြစ်တယ်၊
အရာအားလုံးကို ကြိုတင်သိရှိထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဘုရားရဲ့ အသိတရားနဲ့ လူသားရဲ့ လွတ်လပ်စွာ
ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကို ဘယ်လိုညှိရမလဲဆိုတဲ့ ပဟေဠိက
ယုံကြည်မှုများအကြား အငြင်းအခုံ ဖြစ်စေပါတယ်။
ယုတ္တိဗေဒကံပြတ်ဝါဒ (Logical Fatalism)
ယုတ္တိဗေဒကံပြတ်ဝါဒကတော့ ကံကြမ္မာဆိုတာ
အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ်တို့ရဲ့ ဆက်စပ်မှုကြောင့်
ဖြစ်ပြီး ကာလတွေက ပြောင်းလဲလို့မရတဲ့
ရလဒ်ကို ဖြစ်စေတယ်လို့ ယူဆပါတယ်။
ဂရိအတွေးအခေါ်ရှင် အရစ္စတိုတယ်ရဲ့
"Sea Battle Tomorrow" ဆိုတဲ့ ဆွေးနွေးချက်က
ဒီဝါဒကို ကိုယ်စားပြုပါတယ်။
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒရဲ့ အားနည်းချက်တွေနဲ့
ဝေဖန်ချက်တွေ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ မြေပြင်မှာ
လက်တွေ့ဘဝနဲ့ အဆက်အစပ်မရှိပုံ၊
မတရားမှုတွေအတွက် အဆင်သင့်သော
ဆင်ခြေပေးမှုတွေ ဖြစ်နေတဲ့အတွက်
ဝေဖန်မှုတွေ ခံခဲ့ရပါတယ်။
ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုနဲ့
ပတ်သက်သော ပြဿနာများ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒကို စွဲကိုင်ရင် လူတွေဟာ
သူတို့ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေအတွက်
တာဝန်မယူပဲ "ကံကြမ္မာက ဒီလိုမို့" လို့
ဆင်ခြေပေးလို့ရနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ
တကယ့်လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ တရားမျှတမှုနဲ့
ကျင့်တရားပိုင်းဆိုင်ရာ မူဘောင်တွေကို
အားနည်းစေနိုင်ပါတယ်။
John Stuart Mill လိုမျိုး ဒဿနိကပညာရှင်တွေက
"ကံကြမ္မာဝါဒဟာ လူ့ဘာသာစကားရဲ့
အကြီးမားဆုံး မှားယွင်းမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊
လူ့စိတ်ဓာတ်နဲ့ ကျင့်ဝတ်ကို ပျက်စီးစေနိုင်တယ်"
ဆိုပြီး ဝေဖန်ခဲ့ပါတယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ မဟုတ်ခြင်း
ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ နားလည်မှုအရ၊
အိုင်စတိုင်းရဲ့ "ဘုရားသခင် အံစာပစ်ခြင်းမပြု"
(God does not play dice) ဆိုတဲ့ အဆိုနဲ့
ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်တဲ့ ကွမ်တမ်နည်းလမ်းတွေအရ
ကမ္ဘာကြီးမှာ မသေချာမှုနဲ့ ကံပြတ်ဖြစ်ဖြစ်ခြင်း
ဆိုတာတွေက သဘာဝပုံမှန်ဖြစ်စဉ်တွေဖြစ်တယ်လို့
ဆိုပါတယ်။ ကမ္ဘာကြီးဟာ ဒီတာမင်နစ်စတစ်
(တိကျသော) နည်းလမ်းနဲ့ လုပ်ဆောင်နေတယ်ဆိုတဲ့
ကံပြတ်ဝါဒရဲ့ အခြေခံအယူအဆကို
ခေတ်သစ်ရူပဗေဒက စိန်ခေါ်ထားပါတယ်။
ခေတ်သစ်စိတ်ပညာရှင် B.F. Skinner ရဲ့
လေ့လာမှုများအရ၊ လူသားရဲ့ အပြုအမူတွေဟာ
သဘာဝတရားရဲ့ အကြောင်းတရားတွေကြောင့်
ဖြစ်ပေါ်လာပေမယ့် ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့
ရွေးချယ်မှုတွေက အဓိပ္ပာယ်မရှိဘူးဆိုတာ
မဟုတ်ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။
စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒက လူတွေရဲ့စိတ်ဓာတ်ကို
ကျဆင်းစေနိုင်ပြီး "ဘာမှ မတတ်နိုင်တော့ဘူး"
ဆိုတဲ့ ခံစားချက်၊ "မိမိကိုယ်ကို မထိန်းချုပ်နိုင်တော့ဘူး"
ဆိုတဲ့ ခံစားချက်တွေ ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။
ဒါဟာ စိတ်ဓာတ်ကျမှု၊ စိတ်ဖိစီးမှုနဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ
ကျန်းမာရေးပြဿနာတွေလည်း ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
လူမှုစိတ်ပညာရှင် Martin Seligman ရဲ့
"learned helplessness" သုတေသနအရ
လူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ဘဝအခြေအနေကို
မပြောင်းလဲနိုင်ဘူးလို့ ယုံကြည်လာပြီး
ကြိုးစားမှု မလုပ်တော့ဘဲ နောက်ဆုံးမှာ
စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းလာတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ကံပြတ်ဝါဒနဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်ကြား ပဋိပက္ခ
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒနဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်
အကြားမှာ ဆေးမည်းဖြူလို ဆန့်ကျင်ဘက်
အမြင်တွေ ရှိနေပါတယ်။ ဒဿနပညာရှင်တွေဟာ
ဒီအကြောင်းအရာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဆွေးနွေးခဲ့ကြပါတယ်။
ဒဿနပညာရှင် Arthur Schopenhauer က
"လူသားဟာ သူလိုချင်တာကို ရွေးချယ်လုပ်ဆောင်နိုင်တယ်၊
ဒါပေမယ့် သူဘာလိုချင်မလဲဆိုတာကိုတော့
ရွေးချယ်လို့မရဘူး" လို့ ဆိုခဲ့ပါတယ်။
ဒီအမြင်က ကံကြမ္မာနဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ကြားက
ဆက်စပ်မှုကို စဉ်းစားစရာ ဖြစ်စေပါတယ်။
ခေတ်သစ်ဒဿနပညာရှင် Daniel Dennett ကတော့
"ကံကြမ္မာနဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဟာ တခုနဲ့တခု
ဆန့်ကျင်နေတာမဟုတ်ဘူး" ဆိုပြီး
"လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်ဟာ
မိမိလုပ်ဆောင်ချက်တွေရဲ့ အကျိုးဆက်ကို
စဉ်းစားနိုင်စွမ်းပဲဖြစ်တယ်" လို့ ပြောခဲ့ပါတယ်။
ယဉ်ကျေးမှုအလိုက် ကံပြတ်ဝါဒရဲ့ လွှမ်းမိုးမှု အသွင်သဏ္ဌာန်များ
ကံပြတ်ဝါဒဟာ ကမ္ဘာအနှံ့က ယဉ်ကျေးမှုတွေမှာ
ထူးခြားတဲ့ ပုံစံအမျိုးမျိုးနဲ့ တွေ့ရပါတယ်။
အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ ယဉ်ကျေးမှု
အာရပ်ဒေသတွေမှာ "မက်တုဗ်" (Maktub) လို့
ခေါ်တဲ့ "ရေးသားပြီးသား" ဆိုတဲ့အယူအဆရှိပြီး၊
လူ့ဘဝတွေဟာ ကြိုတင်ရေးသားထားပြီးသား
ဖြစ်တယ်လို့ ယုံကြည်ကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့်
ဒီယုံကြည်ချက်ဟာ ခွန်အားဖြစ်စေပြီး
"အလ္လာဟ်သျှင်ရဲ့ အလိုတော်အတိုင်း"
(Insha'Allah) ဆိုတဲ့ ခံယူချက်နဲ့ ဆက်စပ်ပါတယ်။
အာရှယဉ်ကျေးမှု
တရုတ်၊ ဂျပန်ယဉ်ကျေးမှုတွေမှာ ကံကြမ္မာ
အယူအဆဟာ "အခြေအနေနဲ့ လိုက်လျောညီထွေစွာ
ပြောင်းလဲနိုင်တဲ့" သဘောရှိပါတယ်။
ဥပမာ - ဂျပန်ရဲ့ "ရှိန်တို" (Shinto) ယုံကြည်မှုမှာ
ကံကြမ္မာဆိုတာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲလို့ရတဲ့ အရာဖြစ်ပြီး၊
တရုတ်ရဲ့ "မိန်း" (Ming) ဆိုတဲ့ ကံကြမ္မာ
အယူအဆမှာလည်း "တိယန်မိန်း"
(Heaven's Decree) နဲ့ လူ့ကြိုးပမ်းမှု
"ရှေးရှု" (Human Effort) တို့ကြားမှာ
ဟန်ချက်ညီဖို့လိုကြောင်း လက်ခံထားပါတယ်။
အကြောင်းအကျိုးဆက်စပ်မှုအပေါ် သုတေသနတွေ
စိတ်ပညာရှင် Ellen Langer ရဲ့ သုတေသနတွေအရ၊
လူတွေဟာ သူတို့ဘဝကို ထိန်းချုပ်နိုင်တယ်လို့
ခံစားရတဲ့အခါ စိတ်ကျန်းမာရေးနဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ
ကျန်းမာရေးပိုကောင်းလာတာကို တွေ့ရပါတယ်။
ဒါက "ကံကြမ္မာကို လက်ခံရင်း၊ ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့
အရာကိုလည်း စိတ်ချလက်ချရှိတဲ့" (Mindfulness)
ဆိုတဲ့ အတွေးအခေါ်လမ်းကြောင်းကို ထောက်ခံနေပါတယ်။
ကံပြတ်ဝါဒရဲ့ လေ့လာနားလည်မှု သက်ရောက်မှုများ
ကံပြတ်ဝါဒရဲ့ သက်ရောက်မှုတွေဟာ ဘဝရဲ့
နယ်ပယ်အသီးသီးမှာ တွေ့မြင်နိုင်ပါတယ်။
နိုင်ငံရေးနဲ့ လူမှုရေးသက်ရောက်မှု
ကံပြတ်ဝါဒကို လွဲမှားစွာ ကျင့်သုံးခြင်းဟာ
လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကန့်သတ်ဖို့၊
လက်ရှိအခြေအနေကို မပြောင်းလဲဘဲ လက်ခံစေဖို့
အသုံးချတာတွေ ရှိခဲ့ပါတယ်။ ဥပမာ -
ကိုလိုနီခေတ်တွေမှာ ကိုလိုနီများကို ဖိနှိပ်နိုင်ဖို့
"သူတို့ရဲ့ ကံကြမ္မာက ဒီလိုပဲ" လို့ ဆိုပြီး
အသုံးချခဲ့ကြပါတယ်။
တခါတရံမှာ ကံပြတ်ဝါဒဟာ ပဋိပက္ခ
အခြေအနေတွေမှာ စိတ်ခွန်အားပြောင်းလဲရာမှာ
အထောက်အကူပြုပြီး၊ ခံစားချက်တွေကို
စီမံခန့်ခွဲရာမှာ ကူညီပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို
စိတ်ပညာရှင် Viktor Frankl ရဲ့
"လူသားရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှာဖွေခြင်း"
(Man's Search for Meaning) စာအုပ်မှာ
ရှင်းပြထားပါတယ်။
လေ့လာသုံးသပ်ချက် သင်ခန်းစာများ
ကံပြတ်ဝါဒဟာ လူတွေရဲ့ တုံ့ပြန်မှုပုံစံတွေကို
လွှမ်းမိုးနိုင်ပါတယ်။ ဒါကို ခေတ်သစ်သုတေသနတွေကနေ
ခြေရာခံလို့ရပါတယ်။
ကြီးမားတဲ့ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေအပြီးမှာ၊
အရမ်းပြင်းထန်တဲ့ ကံပြတ်ဝါဒဆိုင်ရာ
ယုံကြည်မှုရှိတဲ့ လူအုပ်စုတွေဟာ စိတ်ဓာတ်ကျမှုကို
ပိုခံစားရပြီး ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ ပိုမို
အခက်အခဲရှိတယ်လို့ လေ့လာချက်တွေက ပြသပါတယ်။
ဒါပေမယ့် တခြားသော ယုံကြည်မှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေကတော့
ကံကြမ္မာကို လက်ခံရင်းကနေ "ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်စွမ်း"
တိုးတက်လာတာကို တွေ့ရပါတယ်။
ခေတ်သစ်ကမ္ဘာမှာ ကံပြတ်ဝါဒရဲ့ အနာဂတ်
ခေတ်သစ်လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ ကံပြတ်ဝါဒရဲ့
အခန်းကဏ္ဍဟာ ပြောင်းလဲလာနေပါတယ်။
ခေတ်သစ်နဲ့ အညီပြောင်းလဲလာခြင်း
လူတွေဟာ ကံပြတ်ဝါဒနဲ့ လွတ်လပ်စွာ
ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကြားမှာ ဟန်ချက်ညီတဲ့ အမြင်သစ်တွေကို
ရှာဖွေလာကြပါတယ်။ ဥပမာ - "အကြောင်းတရားတွေနဲ့
ကြိုတင်သတ်မှတ်ချက်တွေက လူ့ရဲ့ အပြုအမူကို
လွှမ်းမိုးပေမယ့်၊ သတိရှိတဲ့ သူက ပြောင်းလဲမှုတွေ
ဖန်တီးနိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ ခံယူချက်တွေပါ။
မျက်မှောက်ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ ဝေဖန်သုံးသပ်ချက်များ
ခေတ်သစ်ဒဿနပညာနဲ့ သိပ္ပံပညာတွေမှာ
ကံပြတ်ဝါဒအပေါ် ရှုမြင်ပုံအမျိုးမျိုး ရှိပါတယ်။
ကွမ်တမ်ရူပဗေဒက ခန့်မှန်းခြင်းနဲ့ မသေချာမှုကို
အခြေခံထားတဲ့ ကမ္ဘာကြီးကို ပုံဖော်ပေးပြီး၊
ကံပြတ်ဝါဒက ဆိုသလို "တိကျတဲ့ စည်းမျဉ်းနဲ့
ပြဋ္ဌာန်းချက်" ကိုပဲ အခြေခံတာမဟုတ်ဘူးဆိုတာကို
ဖော်ပြနေပါတယ်။ ခေတ်သစ်ရူပဗေဒပညာရှင်
Richard Feynman က "ဘယ်သူမှ မသိနိုင်တာအတွက်
မကောင်းလို့ မမြင်ပဲ ဆက်လက်ရှာဖွေဖို့
တွန်းအားတစ်ခုအဖြစ် သဘောထားသင့်တယ်" လို့ ဆိုပါတယ်။
ဒဿနပညာရှင် Thomas Nagel က
"ကံကြမ္မာက ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ်၊ လူသားဟာ
ကြိုးပမ်းဖို့ တာဝန်ရှိတယ်" လို့ ဆိုခဲ့ပါတယ်။
ဒီအမြင်က ခေတ်သစ်လေ့လာသူများအကြား လက်ခံမှုများလာပါတယ်။
သုံးသပ်ချက်
ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ လူသမိုင်းတလျှောက်
လွှမ်းမိုးလာခဲ့တဲ့ အတွေးအခေါ်တခုဖြစ်ပြီး
ဘာသာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ အတွေးအခေါ် စတဲ့
နယ်ပယ်တွေမှာ အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍက
ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီအယူအဆဟာ
လူသားရဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကို
အသိအမှတ်မပြုတဲ့အခါ၊ ပြဿနာတွေ
ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။
ကံကြမ္မာနဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကြားမှာ
ဟန်ချက်ညီတဲ့ ခေတ်သစ်နားလည်မှုက
လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အရေးကြီးပါတယ်။
ဒဿနပညာရှင် Albert Camus ရဲ့ အဆိုအရ
"ကံကြမ္မာမှာ အဓိပ္ပာယ်ရှာဖွေခြင်းက
လူသားတွေရဲ့ မြင့်မြတ်တဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်ပဲ
ဖြစ်တယ်" လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီအမြင်က
လူသားတွေဟာ ကံကြမ္မာဆိုတဲ့အရာကို
နားလည်လက်ခံရင်းကနေ၊ သူတို့ရဲ့ တန်ဖိုးနဲ့
အဓိပ္ပာယ်ကို ဖန်တီးဖို့ တာဝန်ရှိတယ်
ဆိုတာကို ပြသနေပါတယ်။
အဆုံးသတ်အနေနဲ့ ကံပြတ်ပြဋ္ဌာန်းခံဝါဒဟာ
ကမ္ဘာကြီးကို နားလည်သဘောပေါက်ဖို့
ကြိုးစားရာမှာ အရေးပါတဲ့ အတွေးအခေါ်တခု
ဖြစ်ပေမယ့်၊ သူ့ခံယူချက်တွေကို
လက်တွေ့ကျကျ ချိန်ညှိပြီး ကျင့်သုံးဖို့၊
ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်တွေနဲ့
မိမိရဲ့ကိုယ်ပိုင် အတွေ့အကြုံတွေနဲ့ ထိတွေ့
စဉ်းစားဖို့လိုအပ်ပါတယ်။ ဒီလိုမှ ကမ္ဘာကြီးထဲမှာ
ကံကြမ္မာနဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကြားက
ဆက်နွယ်မှုကို ပိုမိုနက်နဲစွာ နားလည်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်
ကိုးကား
Bobzien, S. (1998). "Determinism and Freedom in Stoic Philosophy". Oxford University Press.
Dennett, D.C. (2003). "Freedom Evolves". Viking Press.
Frankl, V.E. (1959). "Man's Search for Meaning". Beacon Press.
Langer, E.J. (1989). "Mindfulness". Addison-Wesley.
Mill, J.S. (1843). "A System of Logic". John W. Parker.
Nagel, T. (1979). "Mortal Questions". Cambridge University Press.
Seligman, M.E.P. (1975). "Helplessness: On Depression, Development, and Death". W.H. Freeman.
Solomon, R.C. (2003). "Spirituality for the Skeptic: The Thoughtful Love of Life". Oxford University Press.
Taylor, R. (1962). "Fatalism". The Philosophical Review, 71(1), 56-66.
Williams, B. (1993). "Moral Luck". Cambridge University Press.
