16/04/2026
🖤In Memoriam: ЖЕЛИМИР ГВАРДИОЛ / Želimir Gvardiol (1957–2026)
Желимир Гвардиол беше еден од ретките филмски автори и пријатели, кои на посебен начин беа поврзани со „Астерфест“. Тој беше интернационално почитуван и наградуван режисер на кратки и документарни филмови, член на жирито на „Астерфест“, а седум негови дела со голем успех беа прикажувани во Струмица: КАКВИ СМЕ – ТАКВИ СМЕ (12 мин., 1988/90), ЗЛОСТОР И КАЗНА (13 мин., 1990), НЕ ЗНАМ НИ КАДЕ, НИ КОГА, НИ КАКО... (8 мин., 1994), ОТЕЦОТ, СИНОТ И СВЕТИОТ ДУХ (19 мин., 1998), ЦРНИ ГАВРАНИ (15 мин, 2001), СОМНЕЖИ И ТАЈНИ (14 мин., 2011) и КОРЕНИ НА ЗЛОТО (23 мин., 2015).✔️
✍️ОД ЧОВЕЧКА ТРАГЕДИЈА КОН ТРАГИЧНА ФАРСА: за документарните филмови на Желимир Гвардиол
Во своите краткометражни документарни филмови Желимир Гвардиол постојано се занимава со луѓето во рабестите, гранични ситуации на егзистеницијата.Токму таквите, проткаени со неизмерно страдање, вина, ненадејна смрт или неизлечива болест, неговите јунаци ни ги откриваат оние потенцијали на човечкото битисување кои секојдневието, претворено во тривијалност, најчесто од нас ги сокрива. Поминувајќи низ трајното искуство на страдањето, овие ликови во ист час како по правило да се опкружени со некоја голема тајна, нешто што ги надминува, како во физичкиот така и во метафизичкиот поглед. Така штитениците за азил на умоболни, на островот Угљан, во филмот „Какви сме – такви сме“ се опкружени со морето како вечен принцип, но и со непремостивата ограда од вистинскиот свет и животот; додека во филмот „Не знам ни каде, ни кога, ни како“ старите луѓе се опкружени со бедата и надоаѓачката празнина во текот на рекордната хиперинфлација во Србија во 90-тите; а во „Црни гаврани“ го гледаме таткото соочен со несфатливиот Молох на државата и државната политика, која го повикува да го прими посмртниот орден за синот единец кој го изгубил во војната, во текот на НАТО-агресијата во Србија во 1999. Во документарниот триптих „Отецот, синот и светиот дух“ самиот виор на војната ја претставува онаа „немерлива сила“ која поединецот не само што ја надминува, туку и до непрепознавање ја преобразува, правејќи го бестијално суштество, целосен странец или хендикепирана личност и жртва во односот со најблиските сродници. Самиот наслов може да се разбере како травестија или дури и како горчлива иронија на канонизираното христијанско тројство – конкретизирано низ мракот и карамазовштината на поединечните човечки несреќи, новозаветната симболика на Отецот, Синот и Светиот Дух сообразена е во кошмарот на историјата што кон крајот на XX век го проживеавме. Наспроти сѐ, ниту она другото гласовито христијанско тројство – Верата, Надежта и Љубовта – не би требало да се исклучува како латентен слој и скриено лице на ова дело.
Колку што се сеќавам, една позната Годарова „новоатласовска“ теза зборува за тоа дека документарниот филм треба да тежи кон играната форма, и обратно. Вредноста на документарците на Гвардиол е токму во драмскиот набој и градацијата, и во секогаш присутниот драмски судир (најчесто помеѓу општите принципи и поединците), како и во нагласеното страдање во трагичката вина на неговите јунаци. Сето ова јасно укажува на формата која се приближува и соодветствува со драматургијата на играниот филм; тоа е посебно и во сите сегменти видливо во „Злостор и казна“, едно од најсилните дела на овој автор. Драмата за жената која во очај го убила својот маж, насилник, и во затворот сепак одлучила да го роди неговото дете, како да содржи веќе готов, развиен синопсис за игран филм – ни се чини навистина дека сценариото на Душко Премовиќ за третата приказна за играниот ТВ – филм „Некој сепак ме чека“ (2009) веројатно во добар дел е инспирирано и од Гвадиоловата документарна сторија.
Документаристичкиот опус на Желимир Гвардиол се развивал во изминатите две и пол децении, и би рекол дека во поновите дела овој автор тежнее кон некој вид на жанровско експериментирање и сопствено менување: така филмот „Сомнежи и тајни“ со употребата на музиката, кадрирањето и монтажата како најмногу да се стреми кон трагичната фарса, по сѐ новиот облик во однос на третманот на стварноста на поранешните дела на овој автор.
Срѓан Вучиниќ
UFUS AFA - Organizacija filmskih autora
