25/05/2022
Ársæll Hjálmarsson, félagi í LH til fjölda ára, skrifaði nýlega á FBsíðu sinni góðan og lýsandi pistil um mikilvægi áhugaleikhúsa fyrir samfélög og einstaklinga. Í pistlinum sem hér fer á eftir segir Ársæll m.a. frá eigin reynslu, en margir íslenskir áhugaleikarar deila hans upplifun af þátttöku í starfinu.
"Áhugaleikhús eða áhugaleikfélög eru innbyggð í menningararfi hvers bæjarfélags og skipar stóran sess í menningararfi Íslands sem og annars staðar í heiminum. Áhugaleikfélög eru nánast í hverju einasta sveitafélagi landsins í einhverri mynd. Hvert áhugaleikfélag hefur svo innbyrðis sína menningu og siði um uppsetningu leikverka, inntöku nýrra leikara og fleira sem færist frá einni kynslóð yfir til þeirrar næstu.
Munurinn á áhugaleikfélögum og atvinnuleikhúsum er sá að ekki öll áhugaleikfélög hafa áþreifanlegan menningararf, þ.e. húsnæði sem hýst hefur leikfélagið í mörg ár, jafnvel hundruði ára, leikmuni, búninga og fleira sem safnast hefur gegnum árin. Áhugaleikfélögin hafa þó eitt sameiginlegt: þau hafa óáþreifanlegan menningararf, þ.e. æfingarnar, hefðirnar, siðina, upplifun leikhúsgesta, flutning leikrita, efnistök og munnlegar hefðir áhugaleikfélaga.
Áhugaleikfélög setja oft upp revíur sem fanga dægurmál líðandi stundar þar sem áhorfendur þekkja til grínsins sem gert er að samfélaginu sem áhugaleikfélagið er staðsett í. Það er aldagamall siður að taka sam- og þjóðfélagsmál og vinna úr því á leiksviði í formi gamanleiks. Áramótaskaupið á rætur sínar að rekja til slíkra leikhúsþátta áhugaleikhúsa.
Þó svo að ekki öll áhugaleikfélög hafi húsnæði til að iðka sínar sviðslistir hafa þau samt menningarlegt gildi fyrir hvert sveitarfélag. Það virðist gleymast hjá ráðamönnum sveitafélaga að áhugaleikfélög búa til menningarlegan stað fyrir samfélagið þar sem fólk hittist, viðheldur vinskap, fjölskylduböndum og samfélagsböndum. Oft á tíðum er um að ræða ævilangt áhugasvið einstaklinga og spilar áhugaleikfélög mikilvægt hlutverk í tilfinningalífi þátttakenda. Leiklistin hefur verið leið margra að yfirstíga hindranir, sorg, samfélagslegt mótlæti og verið öruggt skjól jaðarhópa. Leiklistin hefur líka veitt þátttakendum aukna gleði. Sumir áhugaleikarar hafa verið þekktir í sínu sveitafélagi fyrir hlutverk sem þau hafi leikið. Enn í dag, mörgum árum eftir að Leikfélag Hafnarfjarðar sýndi Fúsa Froskagleypi, aftur, í Gaflaraleikhúsinu eru krakkar að spyrja mig hvort ég sé ekki gaurinn sem lék Fallbyssukónginn. Ég veitti þeim einhverja gleði og einhverja tengingu inn í þann skrítna heim sem leikritið skapaði. Þetta verður stór partur af sjálfsmyndinni og tilfinningunni að tilheyra samfélaginu, sem margir líkt og ég, áttum erfitt með að tilheyra vegna mótlætis eða félagslegrar stöðu.
Í leikfélögunum þar sem ég hef verið meðlimur, bæði Leikfélagi Vestmannaeyja og Leikfélagi Hafnarfjarðar hef ég tilheyrt hópi frábærra einstaklinga með mismunandi bakgrunn. Í þessum félögum hef ég verið metinn að eigin verðleikum, kosti og göllum og mér tekið eins og ég er.
Mig langar einnig að koma inn á að öll sveitafélög bjóða upp á íþróttir og annars konar tómstundir, þó íþróttirnar taka stærsta bitann af kökunni. Það vill oft gleymast að taka inn í myndina að ekki finna öll börn eða unglingar sig í íþróttum. Það á líka við um fullorðna einstaklinga. Hvað er þá í boði fyrir þau? Oft á tíðum ansi lítið og hefur áhugaleikfélögin verið tómstundaiðja þeirra sem finna sig ekki í íþróttum. Í raun eru áhugaleikfélög og þátttaka í áhugaleiksýningum lýðheilsumál.
Margar rannsóknir hafa sýnt fram á jákvæð áhrif þátttöku í leiklistinn, þ.á.m fyrir þolendur eineltis. Þolendur eineltis sem ekki finna sig neins staðar og eru oftast jaðarsettir vegna útskúfunar jafnaldra og hópa hafa myndað félagstengsl í áhugaleikfélögum. Ég er eitt dæmi um það. Samskiptafærni og færnin við að mynda vináttutengsl aukast með þátttöku í leikfélögum. Ég hef sjálfur staðið í æfingaferli í s*x vikur með gerendum í mínu eineltismáli og myndaðist gagnkvæm virðing og kynntumst við á algjörlega nýjum forsendum. Að tilheyra áhugaleikfélagi gefur svo mikið af sér. Þar er maður jafningi. Þeir reyndari taka þá óreyndu undir sína vængi og leiðbeina þeim. Allir hjálpast að við að ná því besta fram í öllum. Þó mistök eru gerð verða þau ekki ör á sálu manns, þau eru viðurkennd sem mannleg mistök og ferlið heldur áfram sinn vanagang. Ég hef aldrei upplifað mótlæti eða þá tilfinningu að vera dæmdur af samleikurum mínum í L.V. eða L.H.
Leikfélag Vestmannaeyja var stökkpallurinn minn, var bjargvættur minn. Þar g*t ég flúið þann veruleika sem ég bjó við og sokkið ofan í líf þeirra persóna sem mér var fólgið að leika. Meira að segja eftir að ég fékk lyklavöld að leikfélaginu í Eyjum eyddi ég oft mörgum kvöldum aleinn í leikhúsinu, sat inn í búningaherbergi og mátaði búninga mér til skemmtunar eða sat inn í handritageymslu að blaða í gegnum handrit. Einhverra hluta vegna átti ég auðveldara með að lesa handrit heldur en bækur. Athyglin var meiri þegar ég las handrit en þegar ég las bækur. Í raun lærði ég íslensku í gegnum handrit þó svo að ég hafi lært hana í skóla. Ég las og skrifaði vitlaust. Ég talaði líka vitlaust en ég náði að laga það í gegnum gömul handrit sem kenndu mér margt.
Eini gallinn við Leikfélag Vestmannaeyja var að ég þorði ekki að leyfa sjálfum mér að blómstra nógu mikið. Ég þorði ekki að taka stærra pláss en það sem ég tók. Ég þroskaðist mikið þar en ekki nógu mikið í leiklistinni.
Leikfélag Hafnarfjarðar var og er eins og ég man eftir Leikfélagi Vestmannaeyja. Það er einhver vinsemd og eru meðlimir LH eins og fjölskylda númer tvö. Mér var tekið með opnum örmum þegar ég kom þangað inn. Það var í raun himnasending að hafa verið dreginn þangað inn. Í fyrstu var ég feiminn og hlédrægur en náði fljótt að sína mína hæfileika. Mér var treyst fyrir stærri hlutverkum og fékk ég tækifæri á að þroskast sem leikari. Ég gleymi aldrei tilfinningunni þegar ég fékk hlutverk Herra Smith í Sköllótta Söngkonan. Ég leit svo á að ég hafði nappað aðalhlutverkið, þó í raun væru 6 hlutverk og 4 þeirra nokkuð stór. Þar var mér treyst fyrir mikilvægu hlutverki og ég náði bara að skila því þokkalega vel, alveg frábærlega ef ég á að segja eins og er. Það spilaði líka mikið inní að hópurinn ásamt leikstjórum var litill og samheldinn og náðum við einhverri yndislegri „dínamík“ sem seint verður gleymt.
Ég fékk líka tækifæri að prófa mig áfram sem leikstjóri. Það voru félagar sem sáu möguleikana í mér og hvöttu mig áfram í að prófa það. Þegar kostur gefst stekk ég á að leikstýra stuttverkunum, ég hef enn ekki boðist til að leikstýra stærri verkum og er hreinlega ekki viss um að ég mundi valda því, líklega eru félagar mínir ósammála því, hvað veit ég? Ég hef alla vega ekki farið á nein leikstjórnarnámskeið… ennþá.
Sköpunargleðin hætti ekki þar. Mér hefur gefist tækifæri á að vera meðlimur í virkasta og flottasta hópi höfunda í Höfundasmiðju Leikfélags Hafnarfjarðar og hef ég dritað út fjöldann af stuttverkum og verið meðhöfundur af tveimur leikritum í fullri lengd. Annað þeirra endað meira að segja í Þjóðleikhúsinu eftir að hafa unnið Athyglisverðasta áhugaleiksýningin 2016.
Bara það að tilheyra þessum hópi skapandi fólks hefur haldið geðheilsu minni á réttu róli. Með skrifum eða leik næ ég að losa margar tilfinningar og endurhlaða mig. Ég kem alltaf hoppandi kátur heim eftir æfingu eða eftir að hafa setið á fundi í Höfundasmiðjunni, jafnvel bara að hitta félaga úti á götu. Það er einhver önnur orka sem er innan leikfélaganna.
Ég vona svo innilega að Leikfélag Hafnarfjarðar verði ekki heimilislaust lengi. Það er til háborinnar skammar að Hafnarfjarðabær hafi í raun úthýst 87 ára gömlu félagi með lítilli sem engri von um húsaskjól eða framtíðarhúsnæði. Ef við setjum þetta í annan búning; 87 ára menningararfur Hafnarfjarðar er kominn í gám og bíður eftir gapastokknum… eða súrefnisgjöfinni. Ef við setjum þetta í enn annan búning þá lítur þetta út fyrir mér eins og 87 ára heldri manneskja hafi verið troðið ofan í kistu þó svo að hún sé enn við hesta heilsu.
Sveitarfélög landsins verða að huga betur að menningararfinum. Hann má ekki glatast, hann verður að efla svo hægt verði að bæta í söguna. Áhugaleikfélög landsins verða að fá að geta starfað með þátttöku sveitafélaga í formi fjárhagsaðstoðar af einhverju tagi og/eða í formi húsnæðis. Áhugaleikfélögin eru og eiga að vera stolt hvers bæjarfélags. Leyfum því að gerast."
