Folklore and Cultural Heritage Foundation, Pune

09/08/2026

Original means Paramparik lavani in Maharashtra
Reshmamusale Paritekar
Sukhada Khandge

08/08/2026

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 17

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 16

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 14

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 13

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 12

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 11

03/08/2026

कुचामणी ख्याल :राजस्थानी लोककलाप्रकार

कुचामणी ख्याल : राजस्थानची वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्य परंपरा कुचामणी ख्याल हा भारतातील राजस्थान राज्यातील, विशेषतः नागौर जिल्ह्यातील कुचामन सिटी परिसरात विकसित झालेला एक अत्यंत लोकप्रिय लोकनाट्य प्रकार आहे. याचे प्रवर्तक पंडित लच्छीराम मानले जातात. सुमारे शंभर ते सव्वाशे वर्षांपूर्वी त्यांनी या शैलीला स्वतंत्र ओळख दिली आणि त्यामुळे या प्रकाराला "कुचामणी ख्याल" हे नाव प्राप्त झाले.
कुचामणी ख्यालची वैशिष्ट्ये हा संगीतप्रधान लोकनाट्य प्रकार आहे.कथानकात पौराणिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि लोकनायकांच्या कथा सादर केल्या जातात.सादरीकरण बहुधा रात्रभर चालते.रंगमंच खुल्या मैदानात उभारला जातो; पडद्याचा वापर परंपरेने केला जात नाही.पूर्वी पुरुष कलाकारच स्त्री पात्रे साकारत असत.संवाद, गायन, अभिनय, नृत्य आणि विनोद यांचा सुंदर संगम यात आढळतो.प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची शैली हे या लोकनाट्याचे विशेष आकर्षण आहे.कुचामणी ख्यालमध्ये प्रामुख्याने खालील वाद्यांचा वापर केला जातो. ढोलक,नगारा,सारंगी,शहनाई,हार्मोनियम,तबलातुर्री (परंपरागत फुंक वाद्य)
कुचामणी ख्याल ही केवळ मनोरंजनाची कला नसून लोकजीवनातील नैतिक मूल्ये, शौर्य, भक्ती, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणारे प्रभावी लोकमाध्यम आहे. राजस्थानच्या लोकसंस्कृतीची ही एक महत्त्वपूर्ण ओळख मानली जाते.
श्री लक्ष्मीनारायण रावल हे राजस्थानातील लोककलावंत असून त्यांनी विविध राष्ट्रीय लोककला महोत्सवांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विशेषतः चित्तौडगड येथील कलाकार म्हणून त्यांनी आपली ओळख दूरवर पसरवली आहे. तसेच टुर्रा-कलंगी या सुमारे ५०० वर्षांहून अधिक जुना लोककलाप्रकार सादर करून शैव-शाक्त परंपरेशी निगडित लोकसंगीत जतन करण्याचे कार्य केले आहे.
©® डॉ. सुनीता धर्मराव


#कुचामणी_ख्याल #राजस्थान_लोककला #लोकनाट्य #भारतीय_लोककला #लोककलावंत Part 10