09/09/2022
*आपली संस्कृती जाणून घेण्यासाठी वाचायलाच हवे.*
इंग्लंडमध्ये पहिली शाळा १८११ मध्ये उघडली. त्यावेळी भारतात ७,३२,००० गुरुकुल होते.
आमची गुरुकुल कशी बंद झाली ? गुरुकुल शिक्षण कसे संपले ? ते शोधुया...
सर्व प्रथम गुरुकुल संस्कृतीत (सनातन संस्कृतीत) कोणत्या विषयांना शिकवले गेले ते सांगतो.
०१} अग्नि विद्या (धातूशास्त्र)
०२} वायु विद्या (वारा)
०३} जल विद्या (पाणी)
०४} अंतरिक्ष विद्या (अवकाश विज्ञान)
०५} पृथ्वी विद्या (पर्यावरण)
०६} सूर्य विद्या (सौर अभ्यास)
०७} चंद्र आणि लोक विद्या (चंद्र अभ्यास)
०८} मेघ विद्या (हवामान अंदाज)
०९} धाटू ऊर्जा विद्या (बॅटरी ऊर्जा)
१०} दिन और रात विद्या.
११} सृष्टी विद्या (अवकाश संशोधन)
१२} खगोल विज्ञान (खगोलशास्त्र)
१३} भूगोल विद्या (भूगोल)
१४} काल विद्या (वेळ अभ्यास)
१५} भूगर्भ विद्या (भूशास्त्र आणि खनन)
१६} रत्न आणि धातू (रत्ने आणि धातू)
१७} आकाश विद्या (गुरुत्व)
१८} प्रकाश विद्या (ऊर्जा)
१९} संचार विद्या (संवाद)
२०} विमन विद्या (विमान)
२१} जलयान विद्या (पाण्याचे पात्र)
२२} अग्न्या अस्त्र विद्या (शस्त्र आणि दारुगोळा)
२३} जीवनविज्ञान विद्या (जीवशास्त्र, प्राणीशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र)
२४} यज्ञ विद्या (साहित्य)
ही वैज्ञानिक शिक्षणाची चर्चा आहे.
आता व्यापारी आणि तांत्रिक विषयांबद्दल बोलूया जे समाविष्ट होते!
२५} व्यापार विद्या (वाणिज्य)
२६} कृषी विद्या (कृषी)
२७} पशुपालन विद्या (पशुपालन)
२८} पक्षी पालन (पक्षी पाळणे)
२९} यान विद्या (यांत्रिकी)
३०} वाहन डिझायनिंग
३१} रत्नकर (रत्ने आणि दागिने डिझायनिंग)
३२} कुम्हार विद्या (कुंभारकाम)
३३} लघु (धातूशास्त्र आणि लोहार)
३४} ताका
३५} रंग विद्या (रंगाई)
३६} खटवाकर
३७} रज्जूकर (रसद)
३८} वास्तुकार विद्या (आर्किटेक्चर)
३९} खाना बनाने की विद्या (पाककला)
४०} वाहन विद्या (ड्रायव्हिंग)
४१} जलमार्ग व्यवस्थापन
४२} निर्देशक (डेटा एंट्री)
४३} गोशाळा व्यवस्थापक (पशुसंवर्धन)
४४} बागवानी (फलोत्पादन)
४५} वान विद्या (वनीकरण)
५६} सहयोगी (कव्हरिंग पॅरामेडिक्स)
हे सर्व शिक्षण गुरुकुलमध्ये शिकवले गेले, पण कालांतराने, जेव्हा गुरुकुल नाहीसे झाले, तेव्हा हे ज्ञान इंग्रजांनी गायब केले. त्याची सुरुवात मॅकॉले पासून झाली. आज आपल्या देशातील तरुणांचे भविष्य मॅकॉले पद्धतीद्वारे जवळपास १८५० पासून नष्ट केले जात आहे.
भारतात गुरुकुल संस्कृती कशी संपली ?
कॉन्व्हेंट शिक्षणाच्या प्रारंभामुळे गुरुकुलांचा नाश झाला. भारतीय शिक्षण कायदा १८३५ मध्ये तयार झाला (१८५८ मध्ये सुधारित). त्याचा मसुदा लॉर्ड मॅकॉले ने तयार केला होता. मॅकॉलेने येथे शिक्षण व्यवस्थेचे सर्वेक्षण केले तर अनेक ब्रिटिशांनी भारताच्या शिक्षण व्यवस्थेविषयी त्यांचे अहवाल दिले होते. एक ब्रिटिश अधिकारी G W ल्यूथर आणि दुसरा होता थॉमस मुनरो ! या दोघांनी वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या क्षेत्रांचे सर्वेक्षण केले होते. उत्तर भारताचे (उत्तर भारत) सर्वेक्षण करणारे ल्यूथर याने लिहिले की येथे ९७% साक्षरता आहे आणि मुनरो, ज्यांने दक्षिण भारताचे सर्वेक्षण केले (दक्षिण भारत), त्यांनी लिहिले की येथे १०० % साक्षरता आहे. मॅकॉले यांनी स्पष्टपणे म्हटल होते की, जर भारताला कायमचा गुलाम बनवायचा असेल, तर त्यांची स्वदेशी आणि सांस्कृतिक शिक्षण प्रणाली पूर्णपणे पाडून त्याची जागा इंग्रजी शिक्षण पद्धतीने घेतली पाहिजे आणि तरच भारतीय शारीरिक दृष्ट्या भारतीय होतील पण मानसिक दृष्ट्या इंग्रजी होतील. जेव्हा ते कॉन्व्हेंट शाळा किंवा इंग्रजी विद्यापीठे सोडतील, तेव्हा ते ब्रिटिशांच्या हितासाठी काम करतील.
मॅकॉलोची एक म्हण अशी आहे, ज्याप्रमाणे पीक लागवड करण्यापूर्वी शेत पूर्णपणे नांगरले जाते, त्याप्रमाणे ते नांगरणे आणि इंग्रजी शिक्षण पद्धतीत आणणे आवश्यक आहे. म्हणूनच त्यांनी प्रथम गुरुकुल बेकायदेशीर ठरवले. मग त्याने संस्कृतला बेकायदेशीर घोषित केले आणि गुरुकुलांना आग लावली, त्यात शिक्षकांना (ब्राह्मणांना) मारहाण केली आणि त्यांना तुरुंगात टाकले. ब्राम्हण विरोधी वाद चालू केले. १८५० पर्यंत भारतात ७,३२,००० गुरुकुल आणि ७,५०,००० गावे होती. याचा अर्थ जवळजवळ प्रत्येक गावात एक गुरुकुल होते आणि हे सर्व गुरुकुल आजच्या भाषेत उच्च शिक्षण संस्था असायचे. त्या सर्वांमध्ये ३० विषय शिकवले जायचे (१२ बलूती, १८आलूती). आणि गुरुकुल समाजाचे लोक हे एकत्र चालवायचे (जे वानप्रस्थाश्रम घ्यायचे ते. ते शिक्षण द्यायचे म्हणून त्यांना ब्राह्मण ही संज्ञा होती, शिक्षण मोफत देण्यात आले. त्यानंतर..
गुरुकुले रद्द करण्यात आली आणि इंग्रजी शिक्षण कायदेशीर करण्यात आले. कलकत्ता येथे पहिली कॉन्व्हेंट शाळा उघडली. त्या वेळी त्याला मोफत शाळा असे म्हटले जात असे. या कायद्यांतर्गत कलकत्ता विद्यापीठ, बॉम्बे विद्यापीठ आणि मद्रास विद्यापीठ तयार करण्यात आले. ही तीन गुलामी युगातील विद्यापीठे अजूनही देशात आहेत. मॅकॉलेने आपल्या वडिलांना एक पत्र लिहिले होते. हे एक अतिशय प्रसिद्ध पत्र आहे, त्यात तो लिहितो, या कॉन्व्हेंट शाळा अशा मुलांना बाहेर काढतील जी भारतीयांसारखी दिसतात पण मेंदूने इंग्रजी असतील आणि त्यांना त्यांच्या देशाबद्दल काहीच माहिती असणार नाही. त्यांना त्यांच्या संस्कृतीबद्दल काहीच कळणार नाही, त्यांना त्यांच्या परंपरांबद्दल काही कल्पना नसेल, त्यांना त्यांच्या म्हणी कळणार नाहीत, जेव्हा अशी मुले या देशात असतील, इंग्रज गेले तरी इंग्रजी हा देश सोडणार नाही. त्या वेळी लिहिलेल्या पत्राची सत्यता आजही आपल्या देशात स्पष्टपणे दिसून येते. या कृतीने निर्माण केलेले दुःख पहा. आपली स्वतःची भाषा बोलण्यास आणि आपली स्वतःची संस्कृती ओळखण्यास लाज वाटणाऱ्यांना आपण स्वतःपेक्षा कमी समजतो. आपल्या मातृभाषेतून तोडलेला समाज कधीही बहरत नाही आणि ही मॅकालेची रणनीती होती. आजचा तरुण भारतीय संस्कृती मानत नाही, पण पाश्चिमात्य देशाचे अनुकरण करतात. आपण सर्वांनी जागृत होण्याची आणि आपली महान संस्कृती आणि वारसा पुन्हा मिळवण्याची वेळ आली आहे...
