04/06/2026
Chapter 31
Conclusion.
The last chapter.
Behind the curtain.
Houkhiba thoudok mateksing ashi ningshingluraga thamoi henna kai sarat . ngasidi akaiba thamoisina pirakpa cheinasina hik hik loana makhol thokna kaphalli, laibak thibi shajibugi purnima , nangi nangal na thamoi amabudi matam chuppagi laiman oihanli, khanjinkhraba fhijang ni, amukhanna amuk uba fanglaroi ngasidagi saktam shi, fhijang marumda matam chuppagi adumak lotsinduna leikhrani.
Kangkhong chairaba imphal, Japanese singi bomb gi attack pao mathang mathang yourakee, Darjeeling da lairik tamduna leiribi majaebemma thambalsana gi nakongda yourakee, masadu amukka henna epai houyee, magi mama, mapa, machin manao singdu karamba fhibamda leiramdoino khallubada, henna henna pukning waba haibadubu kham thengna wai. Darjeelingda leiba telegram office ta chattuna ,mayum gi pao lounaba hotnei.
Pao di thakharey, adubu khudkta paokhumdi fangadaba nttri, nong ninidi tangaifadana changkhini.
Ngasisu telegram office sida magi mamannabi radhika chennari.
Office tagi thoraklaga kapli thambalsana...
Radhika na thambal bu themjinli.
Themjinlabasu tariba awa mapaoduna engtha tapthana leiba ngamjadey.
‘’ tapthaba fathaba tammu thambal’’
‘’ ngamdarey langtaknabasibu fajinnaba hotnabada’’
‘’ madusu chummy, adubu yarikhei nasadu themjinba tammu, keisu tourammoi ‘’
‘’ wakhalsinasi fana amata khanba ngamdey radhika’’
‘’ eina nang oiramlabasu fhibamsida awa cheina fangani, adubu awaba da sum khanjinlaga leibadi esa wanaba sinjaba oigani’’
‘’ eina warisida henna awaba amasu lei’’
‘’ kari karamba makhalgi awabano’’
‘’ chahi lishang kaya wana ngaijarakpa magi mapao su eie taningee, lanfamsida mabu awafamda taramdra asitani eina wajaba’’
‘’ keisu thoidokpa touramloida’’
Asumna warsi sana awabana yomlaba thambalbu themjinli......
Somdana kamdouri sanaleibakta nongma nongma gi laan gi lanlong kansinlakee, british singna Japanese sing gi mayokta changsingadaba lallong.
Nongma nongma di sum sum houjinkhi, anglo American army kaya Manipur da thunglarey. Ekhang khanghoudana achouba lanfam ama oirakley.
Japanese lanmi gi general mutaguchi ekhang khanghoudana makhoigi head quater da lakkhi, bishenpur amadi ningthoukhong da attack touriba Japanese ki commander yanagidabu mathou cheksinna toudey haiduna mamit ee kabamakhei saorakhii loinana 33 division na aroiba oina Manipur tampaak yougadaba silchar lambi kakadabani haina order loukhi.
1944 may gi ahanba sarukta Japanese 15 division di litanda leikharey, tha anigi matungdadi general yamacho gi troop singna khungang singda haithakharey, chingthak chingkhong chingyada laklaga kanglatombi amadi ukhrul gi marakta leiba maru oiba lamdamsida magi division adugi kangbu macha macha thokna chaithokharey, kanglatombi lousinkhibibadagi Japanese singna nungshigum amasung mapao chinthaktagi yengtharakpada british singi bunker saribasingdu erai laina loina ukhi.
Somdana kamdouri imphal sagolmang gi lambida leiba taretkhul khungangdagi khajik chatlaga lambigi oiroi pangba nongchup pang na leiba nungshigum hairiba chingduda britsish sing amadi Japanese singi marakta akanba khut thoknakhi.
Nungshigum gi lanfamsida Japanese sing british singi khutta maithiba nangkhi. Japanese singna nungshigum lanfamda maithikhraba matung atoppa mafam kayada soknaba lanfam singsu tapna tapna loisinlakley, british singi khutta ngamnamak Japanese singna loina maithiba nangley.
British na maipakpagi pao ashi khonthang yeina prithibigi mafam pumnamakta shandokharey, Japanese sing hainingai leitana awaba kaya mayoknakhi.
Laanda maithiraba Japanese army amana hairamkhi...
‘’ takaney... no... haanaa’’
Makhoigi Japanese singgi marolda hairibashi artha handorakpadadi ...
‘’ awangba pamelda shatkhrabi, eikhoina hekluba ngamdrabi’’
Laan su adumak loirey.
Laan loirakpaga keiga thambalsana su mayumda thorakley, masu mahei mashing tamba loirey.
Nongmagi numit mamagi mapam moirang lamdam maikei panglakee...
Moirang lamkhai mapa yourakpadani, tayumba du makhut nama yaodana leplaga leirambadu.
Mi thaduna pao haikhibani, tayumbaga unanaba haiduna.
Mfam chaba upal amagi makhada anidu unary kuirabagi tungda...
Oiramliba magi fhibamdu ubada ninghanei thambal, adubu amuktadi unagey areppa ama khangey haiduna laklibani.
Anidu ngaihakti waa ama ngangnaba ngamda tumin yengnaduna lei, waa hekta houdoknaba ngamdey.
Adubu thambal ngasi matam kuirabagi tungda tayumbaga unajabasey fangbada asuki matik apenbadi pokchei, adubu mitludagi peegi erik nattana wahei amata haiba ngambagi thounadu leitey thambal, aduga tayumbasu yengjaba nattana wahei amata haiba ngambagi matik leijadey.
Ngaihak mikup khara tuminna leiruraba matung...
Thambalna...
‘’ kamdouri nungairibara’’
Tayumbasu awaba pumba khangjinlaga...
‘’ nungairi’’
Anidu makha tana awai akhum tounei..
‘’ nang eibu waroubara’’
‘’ waroudey keigi warouruni, warounabagi maram amata piyu’’
‘’ nangi telegram gi marol hankhidabagi’’
‘’ adugibu waroudey, keigi eina warouruni, fhibam na matam na pumnamak oihankhibani’’
‘’ adubu fhibam na matam na pumnamak machu olhanlabasu , shanglaba chahi kayasey nahakthakki eina wana khangkhi, nangbu mikup amata khandaba yaokhidey, wakhaldagi khak thadokhidey’’
‘’ houjikti eigee wakhal khalluranu, bomb machetna panbadagi miga mimanaba ngamdraba punshisigi amuk wakhal khalluranu, khallubagi kannafamsu leirararoi majaebemma, eie matik chadaba, miga mimanaba ngamdaba, soinairaba mishak ama haibadu oirey, eigee maramgi wakhal khallga punshibu chaneinaba oina thoklani’’
‘’ eidee khangani, kanana nangbu soinai hairiba, eigee efamdadi khwaidagi matik chaba mishak amani, nangbu eigee punshi khongloi oijagey khallibani..’’
‘’ taha taha louba fhirepna punshibu leikha tana chingthakhiba yai, fhirep tu hongdoku’’
‘’ esana yana louraba fhirepni , eidee hongba ngamlaroi’’
‘’ khut namma yaodraba mimanadraba eina karino houjik tougadaba,nangbu nungaina khak thamba ngamlaroi’’
‘’kanana nangonda adumna hairiba’’
‘’ mina haiba haidba adugi thiranu, eie muk matik chadaba mishak ama malem gi mfamda khak leiramloi’’
‘’ malemsida leiriba miyamlaktagi nangmuk matikchaba mishak amadi leitey’’
‘’ adugira telegram hanlakhidabadu’’
‘’ eina ngonda telegram toukhi, ehemshi ebemma mayolsana gi mingda, ngonda pibiyu haiduna’’
‘’ nangi telegram du eie fangkhi, nangna eibu nungshibirambagi eina kayada penjakhi. Eisu panthadana nangi telegram hanba lakami, telegram office ta laklaga telegram du tourammi’’
‘’ nangna pirakpa telegram dudi eigonda yourakhide’’
‘’ maramdi ‘’
‘’ maraksida nangsu eisu gyan tanadaba ama leikhi’’
‘’ mtou karamna’’
‘’ numituda nangna touramva telegram du thadrikhei, echemshi tharaksana na munduna telegram du manghankhi, aduna nangna pirakpa telegram du eigonda youkhidabani’’
‘’ madi kari maramgi’’
‘’ eigee pokminabi echemshi mayolsana ga etei ibungo sanamatum ga makhoi anigi punshigi mari ama sagatpada eina achouba thoudang ama loukhi, echemshi tharaksana na etei bu lonna nungshijei adubu khudingmak aremba oikhi, magi ningba kai, magi lambida ayetpa p*khi haiduna eigee punshi warida mana pal oiduna thattuna thamkhi.’’
‘’ wafamshi kamdouna khanglakliba’’
‘’ echemshi tharaksana laan ,manungda masagi akanba anaba amadagi leikhidarey, mana siramdaida echemshi ebemma mayolsana gi mafamda s**t nanna loina tamlakhi eie, karigumba wafamshi ,mana haidoklamdrabadi houjiksu khanglamloi, echemshi ebemma na wafamsigi ,maramda lanley su haijakhi. Mahakna lotsinlamba telegramdu mashi natra’’
Thambal telegram ama khutsinnei tayumbagi makhutta.
Telegram du ubada ningshinglakhi. Ma masamakna hairaga telegram machine du panariba mishaktuda ehankhibani.
‘’ maney waheisingsey eina hairaga engrajida ehankhibani’’
‘’ eibu thajabiyu, eigee nungshibadi hongba naidri, ngasi eina nangi nanakta laklibashi telegram shigi lanna lounariba wafamshi sengdokpakhakta nattey laklibasey , punshi gi oina nangi nanakta lengdana leiragey haiduna khong thangdoktuna laklabani’’
‘’ nangbu eigee nakta lengdana leiba ngamladraney’’
‘’ ngamlani, eie nanga punshigi aroiba mikup faoba leiminaragey haiduna laklabani’’
‘’ adudi houjikmak chatlashi’’
‘’ mang thana khutsamnana pubiro’’
‘’ puragey nangbu’’
‘’ moirang leela taret ki sayonfam , thangjing chingna ufam oiba, loktak emagi masaikon sida punshisey lomjagey’’
‘’ thambal’’
‘’ eidee nangi punshi eyaida shatpi singel thambal oijagey, esana ekhong na thongna nangi telegram gi paokhum pirabani, nangi nakta punshisey hingjaragey’’
‘’ shanglaba chahi kaya nangi telegram ngaibada waraba punshisina ngasidi momom nokcharey’’
Asum touna sabi sanou anishi nungshi panthung youkharey.
Laan khoiraba matung, tangdu leitaba Manipur ama oirey.
Plane pokkhaibada leikhidaba englandagi lakhiba pakhang macha amagi imphal war cemetery da leiba mongfam amada...
Mapaduna englanda gi machagi mongfamda lakli, machabu unaba pukmen paomennaba mongfamda.
Mongfamgi leimaiduda hikna hikna kapli..
Aduga pithraigi kompaak macha amada wahei khara haklaga machagi mongfamda thamli...
‘’ your fathers mind often travels to this grave far away from leeds england’’
Laan loiraba matung.. ekui kuidana chahi kharagi matung british singi makhuttagi Manipur su ningtamba fangley, adubu ningthoupanba leibak ama haibadudi oidrey.
Thambalsana college ki ojha ama oirey.
Macha piba ani ningol ama pokee.
Tapna tapna ahal gi matam su oirakee.
Nongmagi numit mapuroiba tayumbaga....
‘’ thangjing harobasibu handaksibu khong chingni hai chumbara mama’’
‘’ chummi chummi’’
‘’ aunthokna yaoningkhreda naha oiringeida oiramladi kaya nungaigadaba’’
‘’ matamdu amuk maning hanlanshira’’
‘’ pamjadre’’
‘’ karigi houjikta naha oiramladi nungaini haikhibadai’’
‘’ matamdu yamna wakhi, nongma, nangna thangjing laida heiruk kaba lakkhibada , eidee thabak aruba amagi chairenda chatkhi, eina hallakpada nang lakammi takhi, eina kayada wana khangkhi, nang thengnahoudabagi, ahing kaya tumba yakhidey’’
‘’ nangdi chairen ningthougi machanupiduga ymna loinaba pamkhibadai, ma uradi nangdi loijakhibani, eigasey kaokhibani, heega tonglaga khuman khoirambaga chatkhibado, ningshingluraga ymna saoningeeda houjikta’’
‘’ nangdi kege pakhang kayana khurak hangdana ekoi koikhibado, likon mafamda heegatnakhiba kaya, eidee chaklamdoi mandabara’’
‘’ahal oiraga loina kotharakerisibu maida... nachasingna takhiba tarey, pension chatlamdaisida’’
‘’ tagey tajasanu, nangdi miotpini, telegram amanasu chahi kaya eibu otkhibani’’
‘’ telegram gi wafamdumuk houdoklaklabara’’
‘’ kaoba ngamdey adugeigi telegram 1940’’....... the end......