Zomi HistoriX

Directions Website

Zomi HistoriX reading for your brain, growth and future

21/08/2026

Page owner = Michael Dai Sian Dongh
Michael DS Dongh

Democracy ki ukna leh A Khangtohzia (Tangthu Kim)1. Thumapi (Introduction)Democracy (Mipi vaihawmna) kici pen leitung ta...
27/06/2026

Democracy ki ukna leh A Khangtohzia (Tangthu Kim)

1. Thumapi (Introduction)

Democracy (Mipi vaihawmna) kici pen leitung tangthu sungah mihingte suahtakna leh thumanna a ding lampi thupi penpente khat ahi hi. Hih kammal pen Greek pau in *Demos* (Mipi) leh *Kratos* (Thahatna/Vaihawmna) cih pan hong kikaikhia kammal hi a, a telnop penin ci leng "Mipi thahatna tawh mipi a dingin mipi bawl vaihawmna" kici thei hi. Democracy bulpi thukhunte lakah gammi khempeuh tungah thudik thuman piakna, liangkol kikimna le kikhel nading a vote piak theihna, leh kiciamna upadi zui-a kalsuanna (Rule of Law) te a thupi pen ahi hi.
Ancient Greece (Athens khua) pan a kipatna mun lianpi pan in, k*m zalom tampi sung ong tawnin Magna Carta, Enlightenment hun, leh buaina or ki do-na (revolutions) tampi tawnin tuni d**g hong khangto lai hi. Tuni k*m zalom 21-na ah digital khangtohna tawh haksatna thak tampi om mah leh, democracy pen khang khat khit khang khat humbitna leh kepcing gige ding le khanglui sisan ki at tangthu manpha mahmah khat ahi hi.

2. Democracy Kipatna Masa (Early Origins)

Mite in democracy i cih ciang Ancient Greece (Athens) khua pan Ong kipan khia ci in a ngaihsun phial zongin, tangthu kician te i etkik ciang ancient Greek ma in Mesopotamia te lak ah, minam upa kikaih khopna (Tribal Councils) sung leh ancient India gamsung a om Gana-Sanghas kici mipi makaite thukimna ah mipi te aw leh vaihawm khawmna te na om khin hi.

** Minam makai upa te vaihawmna khawmpi (Tribal councils):**
Khanglui ngeina - nuntak khuasak zia vai thupi a om ciang minam or gammakaih upate leh mipi kikaih khawm in thukim or thukup na bawl uh hi.

**Old Mesopotamia **
Khanglui khua-leh-tui tualsuak mite tangthu ah mipi kikaihkhopna tungtawnin thukhenna bawl ngei uh cih thu kiciamna om hi."

**India lui (Gana-Sanghas):**
BC 6-na hun lakah India bazzar kim ah "Gana-Sanghas" kici mipi makaite thukimna tawh gam ukna mun pawlkhat na om ngei hi.

3. Tanglai Greek Democracy (Ancient Greek Democracy)

Democracy i cih ciang a kipatna taktak pen **Athens khua** (Greece gam) pan kici thukimna om hi.

**Direct Democracy:**
Tanglai Greek te khuapi Athens ah mipi ai awh tawh hi lo in, **mipi khempeuh** mual dawn ah kikaihkhawmna ah kihel in khensatna "Direct democracy" na zang uh hi. Tua ki ukna pen gam makai ten mipi khempeuh kaikhawm in mipi te tawh gamvai thupi te khensatna bawl uh hi.(Ahi zongin upadi ah numeite, salte, leh gam lo gamdang mite vote piakna kikham hi).

**Cleisthenes siamthakna:**
BC 508 ah Cleisthenes kici Ulianpi pa in thukhun thak bawl in Athens mipi vaihawmna phuankhia a, "Father of Athenian Democracy" kici hi.

4. Roman Republic

Rome mite in k*mpi khat bek thuneihna,ukna uh a buai ciang, BC 509 ah **Republic (Mipi gam)** phuankhia uh hi.

**Representative Institutions:**
Gam sung ah mipi Ong tam semsem ciang in gambup makai ten mipi kaikhopna haksa sasemsem a hih man in, amau (mipi) ai awh ding miten makaite (Senators) tel uh a,tua a tel tangmi pa vaihawmna zang uh hi. Hih pen tuni a i zat "Representative democracy" phualpi ahi hi.

**Gam thukhun vaihawmna (Rule of law):**
Gamsung ah ukpa thahatna sangin "Twelve Tables" kici upadi thukhun thupi zaw hi, cih thukhun na zang uh hi.

5.khangtoh kipat khit (Medieval Period)

Hih hun lai-in gamsung ukna lam ah thahatna (Feudalism) khang mahmah a, k*mpi khempeuh in thahatna tawh mipi haksatna pia uh hi.

**Magna Carta (1215):**
England k*mpi King John tungah a uk lianpi te in lungkim lohna tawnin upadi hih khitna suainuam lo a, suai na khensat sak uh hi. Hih Magna Carta pen **"K*mpi pa nangawn upadi nuai ah a om hi"** cih a lak masa pen ahih manin democracy a ding phualpi thupi mahmah khat ahi hi.
"England k*mpi King John tungah a uk lianpite in lungkim lohna nei uh a, k*mpipa ukna thahatna thuneihna te a kikham theih nading upadi (Thukhun)lai (treaty) tungah khutsuai (signature) na kai sak uh hi. Hih Magna Carta pen 'K*mpi pa nangawn upadi nuai ah a om hi' cih a lak masa pen ahih manin democracy a ding inthupi mahmah bulpi khat ahi hi."

6. Renaissance leh Reformation

**Humanism:**
Mihing khat ciat in a manphatna khat ciat leh amau pilna upna lamah ngaihsutna hong khang hi.

**Biakna phuahphatna (Religious reforms):
Pope leh Siampite thahatna kiam in, mipi khat ciat in biakna lam ah amau suahtak nading biakpiakna nei thei uhhi, cih zuihna Ong piang khia hi.

**Leitung vaihawmna ngaihsutna:**
Gamsung vaihawmna pen Pasian guat k*mpi te ukna hi lo in, mipi tawh kilawmtatna hi zaw hi cih ngaihsut thakna hong piang khia hi.

7. Enlightenment Hun (Age of Enlightenment)

K*m zalom17-18 na lakah pilna thak nei mi thupite hong piang khia uh hi:

**John Locke:**
Mihing khempeuh in suahtakna, hinna, leh nei-leh-lam neih theihna "Natural Rights" nei uh hi, cih na gen hi.

**Montesquieu:**
Gamsung thahatna or ukna teng mun khatah a lom in a om loh nading, Upadi bawlna (Legislative), Ukna (Executive), leh Thukhenna (Judiciary) cih in **Thahatna or ukna Khenkhamna (Separation of Powers)** om ding thupi hi, na ci hi.

**Jean-Jacques Rousseau:**
Mipi khempeuh thukimna (Social Contract) tawnin mipi vaihawmna taktak piang thei bek ding hi, na ci hi.

8. Democracy Lam Revolutions (Democratic Revolutions)
Enlightenment hun lai-a John Locke, Montesquieu, leh Rousseau te pilna ngaihsutna thakte pen laidal mawkmawk tungah a om hi lo in, leitunga kido-na (revolutions) thupitak te a piang khia sak taktak lungsim thahatna (ideological driving force) hong suak hi.
"Enlightenment pilna thak leh ngaihsutna te thahatna zui-in, leitung tangthu ah kido-na (Democratic Revolutions) hong piang khia taktak hi."

**America Independence Revolution (1776):**
British te ukna pan suahtakna ngah in, leitung ah k*mpi khat guak ukna zui lo in mipi vaihawmna tawh kalsuan upadi zang gam masa pen hong suak hi.

**French Revolution (1789):**
"Suahtakna, Kimatna, leh Kigawmkhopna" (Liberty, Equality, Fraternity) cih thupi tawh French k*mpipa na paikhia uh hi.

**Latin America suahtakna:** Simon Bolivar makaikhopna tawh Spain ukna nuai pan South America gam tampite in suahtakna ngah in mipi gam phut ciat uh hi.

9. Democracy Khangtohna (K*m Zalom 19-na)

**Vote piak theihna zai semsem:**
Democracy masiah hausa te leh gammakai Ulianpi te bek in vote pia thei uh hi. Ahih zongin hih hun ciang gammi khempeuh (pasal) vote piak theihna upadi hong kilaih toto hi.

**Parliament vaihawmna:**
UK leh Europe gamte ah mipi ai awh upa te thahatna (Parliamentary democracy) hong lian toto hi.

**Political partyte pianna:**
Mipi te in amau lunggulhna tawh kituakin minam ading makai party te thapiakna phuankhia ziahziah uh hi.

10. Numeite Vote Haksatna Do (Women's Suffrage Movement)

K*m zalom 20-na masiah leitung buppi ah numeite vote piakna kikham lai hi.

* New Zealand gam in 1893 ah numeite in gam kitelna ah vote piak theihna ding in thukhun bawl masa pen a hihi.

* US, UK, leh leitung gam dang khempeuh ah numeite in nasia takin vote pia theih nading thukhun(Suffrage movement) bawl uh a, hih tawnin leitung buppi ah numeite zong pasalte mah bangin vote piakna hong ngah kik ta uh hi.

11. Democracy leh Leitung Gal Nihna Zawh Khit Ciang

Leitung Gal Nihna (WWII) khit ciang Fascism leh Na**sm te kiciamna a siat (kiat) khit ciang in democracy thupitna le thahatna hong khang semsem hi.

**United Nations (UN):**
Gam kilemna a ding phuankhia hi.

**Universal Declaration of Human Rights (1948):**
Mihing khat ciat in pianpih suahtakna leh dikna (Human rights) nei hi cih leitung khempeuh thukimna suai a kai uh hi.

**Decolonization:**
Colonial k*mpite (Colonial powers) khutnuai a om a gam khen tampi (India zong kihel in) suahtakna ngah in, mipi vaihawmna zang gam thak tampi hong piang khia hi.

12. Democracy Khangtohna A Thumna (Third Wave)

Samuel P. Huntington thulu zui-in 1974 pan 2000 kikal ah leitung buppi ah democracy khangtohna thupi lian pen(Third Wave) piang hi. Portugal, Spain gamte pan kipan, South America gamte, leh **Soviet Union (USSR) a kiat(siat) khit (1991)** ciang Eastern Europe gam khempeuh mipi vaihawmna lamah gamtampi tak hong piang ziahziah uh hi.

13. K*m Zalom 21-na Democracy

Tuni hun i tun ciang democracy in nuamna leh haksatna thak tampi nawk hun a hihi:

* **Digital Democracy:**

"Internet leh Social Media (Facebook, X, etc.) tungtawnin mipi in kipawlna, vaihawm khawmna, leh amau aw (voice) leitung mun tuamtuam ah pua khia in aw-ngaihsutna hang in thu theina hong khang mahmah hi.."

**Leitung buppi haksatna:**
Fake news (thuthang man lo), Populism (mipi lungsim dipkuatna), leh autocracy (mi khat khutnuai ah thahatna) te lian kik a, democracy a ding buaina lianpi suak hi.

**Mailam hun ding lam-etna:**
Democracy ading Haksatna tampi om mah leh, mipi te in amau suahtakna humbit lai ding uh a, mailam ah zong a khangto semsem ding mipi vaihawmna kituak gige lai ding hi.

Leitung ah a lui Penpen laimal kizangte Top 10 Alphabette or only alphabet, not for languagesKampau hi lo  Hih list pen ...
21/06/2026

Leitung ah a lui Penpen laimal kizangte Top 10 Alphabette or only alphabet, not for languages
Kampau hi lo

Hih list pen tu lai a archaeologist-te leh tangthukan siam mipil te'n a san pen tawh kizui in kigelh hi. **Umm el-Marra Script** pen khangtangthu sung ah alui penpen laimal(alphabet ) in ki ummawh a,, A hi zong in a lui pen alphabet hi ding cih thukan siam ten a kan sanlai tak a hihi.. Ahihhang, *Proto-Sinaitic Script* pen a lui pen alphabetic script hi cih mi tampi'n pom zaw uhhi. Bangbang Hi zong in a luilui pen pen Alphabet pan gelh hi leng

Alphabet Min | Hun (Date)

1. Umm el-Marra Script |c. 2400 BCE

2. Proto-Sinaitic / Proto-Canaanite
|c. 1900–1800 BCE

3. Ugaritic Alphabet | c. 1400 BCE

4. Phoenician Alphabet | c. 1050 BCE

5. Paleo-Hebrew Alphabet | c. 1000 BCE

6. Aramaic Alphabet | c. 900–800 BCE

7.Greek Alphabet | c. 800 BCE

8. South Arabian Alphabet | c. 900–800 BCE

9. Etruscan (Old Italic) Alphabet | c. 700 BCE

10. Latin Alphabet | c. 700–600 BCE

1. Umm el-Marra Script

Hun ( Date) c. 2400 BCE
Mun: Syria gam, Tell Umm el-Marra

*Syria gam ah khualzin tangthukan mite ii a muhkhia thupi hi.

* Lei kuahawm sungah gelhna neute kimu hi.

* Leitung ah a masa pen alphabet hi ding cih upmawhna om hi.

* Tuni d**g in a khiatna kimtel nailo hi.

**Banghang in thupi hiam?**
Alphabet kipatna hun pen k*m 500 val khin lam ah laimal te kikhek or ki laih thei hi.
Hih lian bel mipil te lak a zong aluipen maw pen lo ci in a san zan bel ki bang lo uh hi.

2. Proto-Sinaitic Script

Hun (Date) : c. 1900–1800 BCE
Mun : Sinai leh Egypt

* Mi tampi'n "a masa pen alphabet" ci in pom uhhi.

* Egypt hieroglyph gelhna pan kipan hi.

* Semitic kampau mite'n a bawl or pat uh ahihi.

Banghang in thupi hiam?
Tuni d**g a kikan teng lakpan a Lui pen ding in a uphuai pha pen leh a lui pen alphabetic script in ki ciamteh hi.

3. Ugaritic Alphabet

Hun (Date) : c. 1400 BCE
Mun : Syria

* Leibuan keu(clay tablets) tungah kigelh hi.

* Letter 30 val nei hi.

**Banghang in thupi hiam?**
ABC bangin alphabetical order masa pente lakah khat ahi.

4. Phoenician Alphabet

Hun ( Date) c. 1050 BCE
Mun : Lebanon leh Syria tuhun munte

* Consonant letter tampi zang hi.

* Phoenician sum le paai zon mite'n Mediterranean gam tampi ah kizel sak uhhi.

**Banghang in thupi hiam?**
Greek, Hebrew, Aramaic leh alphabet dang tampi te nu-le-pa bang ahi.

5. Paleo-Hebrew Alphabet

Hun (Date) : c. 1000 BCE

* Phoenician pan kipan hi.

* Israel gam lui ah kizang hi.

**Banghang in thupi hiam?**
Hebrew laigelh na masa pen ahi.

6. Aramaic Alphabet

**Hun (Date ) : c. 900–800 BCE

* Empire lian tampi te'n official script in zang uhhi.
* Asia mun tampi tak ah hih Aramaic lai kizel hi.

**Banghang in thupi hiam?**
Modern Hebrew, Arabic leh Syriac te bulpi ahi.

7. Greek Alphabet

Hun (Date ) : c. 800 BCE

* Greek lai ( Alphabet) pen Phoenician pan kipan hi.

* Vowel letter te a kiguang masa penpen a hihi.

**Banghang in thupi hiam?**
Consonant leh vowel nihgelh kician takin a zang masa pen alphabet ahi.

8. South Arabian Alphabet

Hun ( Date ) : c. 900–800 BCE

*Arabia gam Nisuahna lam ( Tanglai Yemen gam ).

**Banghang in thupi hiam?**
Ethiopia leh Eritrea ah kizang Ge'ez script bulpi ahi.

9. Etruscan Alphabet(Old Italic Alphabet)

Hun ( Date )c. 700 BCE

A pianna mun: Ancient Italy (Tuscany mun)

A hihna : Etruscan mite in Greek alphabet te la-in amau pau tawh a kituakin a bawl phat thak uh hi. A nung ciangin Rome khua ah a puak sawn uh hi — hih panin Latin alphabet hong piang khia a hihi.

* Greek alphabet pan in Latin ah kilakhia hi.

*Old Italy gam ah kizang hi.

**Banghang in thupi hiam?**
Latin alphabet kipatna lampi ahi.

10. Latin Alphabet

**Hun:** c. 700–600 BCE

* Etruscan alphabet pan kipan hi.
* Tuni English leh Europe kapau tampi te ii a zat laimal thupi Ong suak ahihi.

**Banghang in thupi hiam?**
Leitung ah a kizang pen alphabet ahi.

11. English Alphabet Kipatna

**Umm el-Marra? (a masa pen hi ding cih kik*mlai or ki ummawh tek)**
↓
**Proto-Sinaitic**
↓
**Phoenician**
↓
**Greek**
↓
**Etruscan**
↓
**Latin**
↓
**English Alphabet (A–Z)**

A Tawpna

**Archaeology te muhna zui in:
Umm el-Marra Script (c. 2400 BCE) pen a lui pen hi ding cih kik*mlai or a kinial zel uh thukhat ahi hi.

**Tuni d**g a tamzaw te pomzia pen:
Proto-Sinaitic Script (c. 1900–1800 BCE) pen a lui pen alphabetic script ci phat un hi.

**A thupi pen leh a huzaap lian pen :
Phoenician Alphabet ahi; tua panin Greek, Hebrew, Aramaic leh Latin te hong kipan uhhi.


Mayflower khualzinna le Biakna                 Church of England (Anglican Pawlpi) pen Roman Catholic Pawlpi panin 1534 ...
14/06/2026

Mayflower khualzinna le Biakna

Church of England (Anglican Pawlpi) pen Roman Catholic Pawlpi panin 1534 k*min siangtak in Ong ki khen or piakhia hi
tua hun lai-in England gam ah Church of England (Anglican Pawlpi) kici gamsung pawlpi thupi pen khat bek a om hi. England K*mpipa (King James I) pen gam k*mpipa ahih banah, hih gamsung pawlpi lianpen a uk (Head of the Church) zong ahi hi. Tua manin k*mpipa' thupiakna pen gamsung thukhun ahih banah biakna lam thukhun zong hong hi suak hi.mipi pawl khat te in church of England pai dan pen Catholic church tawh ki lamdang lo hi ci hi.A hang in K*mpi lah a hi,pawlpi lutang lah a hi King James I in Church of England (Anglican) pan in a Pai khia nuam te bawlsiatna,sum liausakna, thongkhumna,inn le lo hal sakna hang in Mayflower khualzin na hong piang khia a hihi.

1.Mayflower Tangthu

Khualzin Kipatna (1620 – Departure)
1620 September 6 ni-in *Mayflower* gunkuang pen Plymouth, England panin dingkhia hi. Hih gunkuang sungah Biakna suahtak (Religious Freedom)nading a gamthak zon khualzin (passengers) mi 102 leh gunkuang hawl (crew) mi 30 pha uhhi. Amau maban pen gamthak ah nuntakna thak pat nading in a kisam mahmah van leh na tuamtuam te pua in khualzin kipan uhhi. A kipatcil un Mayflower leh Speedwell kici gunkuang nih tawh paikhia khawm uh a, ahih hangin Speedwell gunkuang sung tui lut (leak) ahih manin England ah kilehkik hi. Tua khit ciangin Speedwell gunkuang nusia in, Mayflower gunkuang khat bek tawh maban zom suak uh ahi hi. *Speedwell gunkuang tung ah a tuang te pen mayflower ah kiheen beh hi.*

Theih ding ...

**Biakna hanga Khualzin mitaktak pen 102 hi hi.
**GunKuang hawl mi 25 - 30 cih pen sum zong mi te hi.gtn. mawtaw hawl te bang ahihi.tua hun lai gunkuangte khut tawh ki hot hi.
** 102 lak ah zong khat le nih sumzon lunglutna hang tawh a pai zong om him

2. Ngimna Takpi (Purpose)

GunKuang a tuang a tamzaw te pen *Pilgrims* kici uhhi. Amau pen England gam ah biakna lam daidanna leh kidona te pan a tai uh ahi hi. Amau' te ngimna lianpen pen in a hih le Biakna ah bawlsiat na om loh nading le suakta tak Pasian a biak khawm theih nading uh biakna lam **suahtakna** tawh North America gamthak lam ah gamthak zon ding ahi hi. Leitang thak leh sumzon nading a zong nuam mi pawlkhat zong kihel uhhi.

3. Atlantic Tuipi Kantanna (Atlantic Crossing)

Hih khualzinna pen ni 66 sung bang sawt hi. Atlantic tuipi laizang ah a pai lai tak un, tuihual (waves) lianpipi leh huihpi khauhpi te nakpi takin nawk uhhi. GunKuang sung a neek ding an leh tui kicing lo, gunkuang sung lah neu in ki gak mahmah uh a, zan ciang khuamial lakah aksi te en in amau paina ding lam zong uhhi. Tuipi tungah a zin lai tak in numei khat in gunkuang tung nau Ong suak ahih man in, a min mahmah zong *Oceanus* ci-in phuak uhhi.

4. Gamthak Tunna (November 1620 – Arrival)

Huihpi thahat luat manin lamkhial uh a, a kuan kipat a ngimna uh Virginia tung lo in, Massachusetts gam (Cape Cod) ah hong tung kha mawk uhhi. Khuadam mahmah ta ahih manun, gunkuang pan tuat suk a, amau nuntakna thak pat nading leitang a mu phet uh pen amau ading suaktakna leh nuntakna lianpi ahi hi.

5. Mayflower Compact (Kiciamna Thukhun)

GunKuang tung pan a tuah khiat ma un, gunkuang sungah a teng ding pasal khempeuh kikhopna lianpi khat nei uhhi. Amau a tunna mun pen ukna kiciamteh (government/rules) om lohna mun ahih manin, gamsung buaina om lo a kilem takin a kalsuan khawm nading un Mayflower Compact a kici kiciamna thukhun khat bawl in minthu uhhi. Hih thukhun ah pasal 41 in minthu uh a, hih pen America gam tangthu ah mipite deihna tawh kiciing tak a ki-uk nading (Democracy) bulpi a phutkhia masa penpen Thukhun lianpi khat in kiciamteh hi.

6. Plymouth Khua Satna (Settlement)

Tua khit ciangin, amau pen gunkuang pan in tuak khia uh a, *Plymouth Colony* kici a thak in khua sat (phutkhia) uhhi.1620-1621k*m pen a tun uh le khuadam tawh ki tuak in nakpi takin vot a, innding kician zong bawl man lo uh ahih manin gilkialna leh natna hangin mi a lang val (mi 50 val) si uhhi. Khuadam bei 1621 (Spring) khal or khualum hun hong tun ciangin, tualsuak mi (Native American) Squanto kici pa tawh kimu uh hi. Squanto pen Mangpau (English) a siam ahih manin, amau kiangah vaimim ciin dan, ngasa mat dan, leh gamsa mat dan siamna nam tuamtuam te a hilh hangin a nungta sunsun te bek mah suakta liamliam uhahi hi.

7. Tangthu ah A Thupina (Historical Importance)

Hih Mayflower khualzinna leh a tangthu pen America gam kipatcilna ah mualsuang lianpen khat ahi hi. Maban lauhhuai lakah thuakzawhna leh thukhun bawlna tawh kithutuahna te hong lak hi.1621 k*m in a gamsung anlak( harvest )masa pen a ngah khit uh ciangin, Pasian tung leh tualsuak mite tungah lungdam koh nading in ni 3 sung pawi lianpi bawl uhhi. Hih pawi pen tu hun ciang d**g America gam ah a ki zang den den "Thanksgiving Day" (Lungdam Koh Pawi) a kipatna taktak ahi hi.





Christopher Columbus Tangthu1. Cilgilhna leh Khualzin Kipatna             Christopher Columbus pen **1451** k*min **Geno...
13/06/2026

Christopher Columbus Tangthu

1. Cilgilhna leh Khualzin Kipatna

Christopher Columbus pen **1451** k*min **Genoa khuapi, Italy** gamah a piang ahihi. A tangval lai in tuipi tung tawnin na sep na tawh khualzin den khat hi, a pil mahmah khat ahihi. Ama hun lai in gam tuamtuamte in omna (Tenna )ding leh vanlei vanzuak ding tawh kisai in gam thak zonna (exploration) na ah hanciam mahmah uh hi. A diakin ah, Gamdang sumbawlna lam ah Asia gam (India, China, leh Japan) lam khualzit theih ding pen Christopher Columbus in tuipi lampi thak khat zon ding pen thupit ngaih sut mahmah hi."

Tua hun lai in gam zong Portuguese mite in Asia gam lam pai ding sang in Africa lam ah gam zong ding pen ngaihsut pi in nei zaw uh hi. Tualaitakin Christopher Columbus in ngaihsutna thak khat nei a: **"Nitumna Atlantic Ocean (west) lam zuan in pai in tuipi va nawk leng , Asia nisuakna gam ka tung ding hi ci-in a ngaihsun hi.A mah Lampi ngaihsutna bel a man mah ahi zongin, Leitung bup tehna (calculation) ah bel na khial se hi. Atlantic tuipi gal khat ah gam thak (Americas) gam a om ding na phawk kha ngei lo hi.

2. Gam zonna leh Khualzinna Lampi (1492–1504)

Christopher Columbus in a sep nading sum-le-pai (sponsorship) a ngahna ding k*m tampi sung buaipih hi. Portugal, England, leh France k*mpite in na nial or phal lo (reject) uh a, a tawpna ah **Spain K*mpipa Ferdinand II leh K*mpinu Isabella I *te in vaihuampihna leh sum le paai tawh a huh uh hi.
```
KHUALZINNA 4 VEI TE

K*m | Na Phakna mun le mualte

1.1492–1493 | Bahamas, Cuba, Hispaniola

2.1493–1496 | Dominica, Jamaica, Puerto Rico

3.1498–1500 | Trinidad, Mainland South America |

4.1502–1504 | Central America (Honduras, Panama)

```
A Khatveina Khualzinna (1492)

August 3, 1492 k*min Christopher Columbus in gunkuang min thum te(***Niña*, *Pinta*, leh *Santa María***) tawh Spain gam pan na ding khia uh hi.

Hih Christopher Columbus’ khualzinna masa (1492) ah, gunkuang or tembaw neu thum bup sungah Spain tualsuak mi (sailors) mi 73 bang na kihel uhi, tua lo Christopher Columbus pen Italy mi hi a ,tua lo minih te pen Portuguese te a hihi.
GunKuang orTembaw khat ciat sungah a tuamtuam in hih bangin na om uhi:

1.Santa María (A lian pen gunkuang): Mi 40 phial

2.Pinta (A lai-it pen gunkuang): Mi 26 phial

3.Niña (A neu pen gunkuang): Mi 24 phial

Hih mipi lakah tuipi tung tawn khualzin siam le thahat mipi te bek hi lo in, lampi ah a cidam nading uh zatui siamte(doctor/surgeon), gamdang pau a let khia ding mi (translator), leh gunkuang a siat leh a bawl pha ding khut-zat siam (carpenters) zong na kihel uhi.

Tuipi thukpi tawnin kal 5 sung haksatna tampi tawh a tot khit uh ciangin, October 12, 1492 ni-in mual-le-guam a mu ta uhi. Tua pen Bahamas tuikulh (island) khat a hihi. Christopher Columbus in tua gam pen Spain te tuikulh gam khat in na ciamteh a, "San Salvador" na ci hi. Ama ngaihsutna ah Asia (East Indies) gam a pha taktak na kisa a, tua gam mun a om tualsuak mite zong "Indians" na ci-in na sam hi.

2. A Dang Khualzinnate leh A Tawpna Hun

Columbus in hih gam le lei thak zuanin a veina lian lua a hih man in thumvei na pai beh hi. Hiah a thupi mahmah khat mual-le-guam thak zon siam mahmah ta leh, gam thak a ukna (governorship) lam ah bel uk siamna na nei khol lo hi. Hispaniola gam a uk sungin tualsuak mite tungah bawlsiatna leh thongkiatna tampi na piang hi.
Tua a hih manin **1500** k*min k*mpinu thupia tawh kiman (arrest) a , kihen (chains) kawm in Spain gam lamah a ki leh kik hi. K*mpi lamin suahtakna pia kik mah leh, a mah lim le vang kiam mah mah hi. **1506** k*min Spain gam ah si a, a sih d**gin "Asia gam lam a pai phei ka hihi" cih upna tawh a nuntakna na bei hi.

3. A Thupitna leh Lamdanna: "Columbian Exchange"

Columbus pen Americas gam a mu masa penpen mi a hi kei hi; amah a tun ma pek pan tualsuak mi mipi tampi na om khin uhi.Columbus' ma pek k*m 500 phial lai-in, Norse mite (Vikings) a hi Leif Erikson leh a lawmte in Canada (North America) gam na phak khinna kicih tangthu thupi tak om hi." A hi zongin Columbus khualzinna in leitung tangthu ah **Leitung gam khen nih (East & West Hemispheres)** a tawntung a kizopna lampi na mu ahih manin na thupi mahmah hi.
Hih kizopna panin **Columbian Exchange** (van le na tuamtuam, an-le-tui kileina) na piang hi:

= Americas gam pan Europe/Asia lam ah:** Aluu (potatoes), vaimim (corn), mehthuk(tomato), Za(tobacco), leh cacao (chocolate kipatna).

= Europe/Asia pan Americas lam ah:** Sakoll (horses), bawng, an (wheat), cikhum (sugar cane), leh coffee.

= A Natna lianpi:** Hih kizopna khit ciangin Europe gam pan natna gui tuamtuam (smallpox, measles, influenza) te Americas gam ah a va tung kha hi. Tua natna europe gam Americas Ong tun tak ciang kidalna ding (immunity) om lo hih man in tualsuak mite mipi 80% pan 90% phial in na sih lawh a, hih pen Columbus tangthu ah a lauhuai penpen thupiang khat ahihi.

4. Tulai khangthak Ngaihsutna

Khanglui tangthu ah Columbus pen "Gam thak a mukhia milian" kici-in na Kipahtawi mahmah uhi. A hi zongin tulaitak khangthak tangthu khensatna (modern perspective) pan i thutak thuthuk etkik ciangin, ama lampi zon siamna (navigation skills) i pahtawi kawm mahin, tualsuak mite tungah a tun haksatna leh bawlsiatna zong phawk gige-in kiciamteh hi.




Part - 2 Leitung ah THUKHAM A AT MASA KUMPIPA King Hammurabi Tangthu leh A Ngimna         Hammurabi pen Babylon khuapi K...
25/05/2026

Part - 2 Leitung ah THUKHAM A AT MASA KUMPIPA

King Hammurabi Tangthu leh A Ngimna

Hammurabi pen Babylon khuapi Khang-khatna (First Dynasty of Babylon) pan **Amorite k*mpi** khat ahi hi. Amah pen BC 1792 pan BC 1750 kikal, A khangto khia ding a ki pan, a zum or thukhun thak a phut pan a Babylonia k*mpigam pen ong lian sem sem a hi hi..". A pa min pen **Sin-Muballit** kici a, a pa sih - khit ciangin k*mpi za luah in Babylonia gam thu neih na a zai semsem ding a bawl phat banah, leitung tangthu ah minthang mahmah k*mpi khat in zong ki ciamteh hi. "A pa a teek mahmah ciangin Hammurabi in a Pa k*mpi za luah -a, Babylonia gam lianpi in a keek beh hi. Amah a ding in pen 'Old Babylonian Empire' (Babylon K*mpigam Lui ) bei sak in Babylon gam a thak in lam kik hi.

Hammurabi pen ama thukham **"Code of Hammurabi"** kici leitung thukham omsa kician a phuankhia masa pen pawl in zong kilang hi. Hih thukham pen tu ni d**gin suang (stele) tungah kigelh in Babylon khuapi phualpi (square) ah mipi muh dingin kiphut hi.
Babylon khuapi a kipat-cil lai-in a kim-a om a khang cing sa gam a hi, gam lian leh thahat khin gam tuamtuam ahi Elam, Assyria, Isin, Eshnunna, leh Larsa te' tawh Babylon gam i teh kak tak ciang in a neu mah mah khua neu gam khat ahi hi. Babylon gam in Khang khat sung bang guallel in om mah leh,"Ahi zongin, Hummurabi i a pa in Sin-Muballit in Mesopotamia gam nuai laizang (south-central) ah amau ukna gamneu-no khat na pan khin hi. Hammurabi in k*mpi za a lak ma in, a pa in khuapi neu tuamtuam ahi Borsippa, Kish, leh Sippar te na la khin hi."

# # # **A Kipatcil Hun (Early Years)**

Hammurabi k*mpi za a ngah ciangin, Babylonia gam neu-no pen khuapi tuamtuam a kizom a kim leh pam tawh gal kidona leh khuahun nawngkaina or khuahun haksatna tampi phu lai hi.Tua hun lai-in Mesopotamia gam sungah khuapi (city-states) tuamtuamte lo-khawhna ding tui le van le na tuamtuam a kicinglo uh ahih manin van le na kisuhna tampi nei uhi.

* **Leilu lam (North):** Tigris gun gei ah **Eshnunna** gam om hi.

* **Leitawlam/ (South):** Delta gam zang pen **Larsa** k*mpigam in uk hi.

* **Ni-suahna lam (East):** Babylon ading lauhuai gige galkap thahat **Elam** gam om hi.

* **Leilulam zong (North):** K*mpi **Shamshi-Adad I** ukna nuai-a om **Assyria** gam om leuleu hi.

Amau gaal lianpi a kim leh pam ah om mah leh, Hammurabi in Babylonia gam pen khantohna tunpih zo veve(Golden Age), laigelh laisim thupit nading leh gam a nuam pen theihna ding in hanciam mahmah hi. Hammurabi thahat ma-in Babylon khuapi pen Mesopotamia tangthu ah a neu-no leh ngaih sut zawh loh khua neu khat ahi hi. Tua Khit ciangin gamsung nasia tak a puah khiat ciangin galkap hatna zang in gam bup a khan tohsak banah **First Babylonian Empire** kici k*mpi gam thak lianpi a phutkhia ahi hi.

Hammurabi pen Amorite k*mpigam Phualpi (First Dynasty) pan k*mpi khat ahi a, BC 1792 lai ah a pa Sin-Muballit tung pan k*mpi za ngah hi. Babylon khuapi zong hih Amorite mite' ukna khua khat ahi a, lo-khawh tui-omna gam hoih ngah nadingin a kim leh pam khuate tawh gam hoihna mun te kituh den uhi. **"Hammurabi"** kici min pen Amorite kammal *'Ammurāpi* (A tate damsakpa/supsakpa) pan kila a, *'Ammu* (pate/unau) leh *Rāpi (bulsakpa/damsakpa) kigawm ahi hi. A uk kipat k*m sawm thum (30) sung bang nuam mahmah a, Hammurabi in khuapi kulhpi te asang in bawl phatna leh biakinn tuamtuam a lianpi in khan-tohna (public works) te na sem hi.

# # # **Galkap Kidona leh Gamkeekna (Military Campaign)**

"BC 1801, Zagros mual-tung lam sum-bawlna lampi (trade routes) a thahatna tawh uknuh hi Elam k*mpigam in Mesopotamia phualzang gam (plain) sungah galkap tampi tawh va luh uhi. Elam mite in amau va huh kipawlna gamte tawh kizom in Eshnunna k*mpigam va do-in susia uh a, khuapi tampi phiat in a ukna uh na phut uhi. Amau ukna a kip theih nadingin, Elam mite in Hammurabi ukna Babylon gam leh Larsa k*mpigam nihte a kido-sak theih na ding in thusim(duplicity/trickery)a zang uhi."

Tua a thusim zat uh Hammurabi leh Larsa k*mpi in a phawk-khiat uh ciangin kipawlna bawl in Elam mite a do Khawm uhi. Larsa mite galkap lam thahat kei mah leh Babylon in gaal zo hi. Tua khit ciangin Larsa gam in galkap thahatna tawh na huh khollo ahih manin Hammurabi in a theih ciang in heh mahmah a, nuai lam (south) k*mpigam ahi Larsa te na leh-hek (na do) leuleu hi. Tua bangin a galdona zang in, BC 1763 ah Mesopotamia phualzang gam nuai lam bup (lower Mesopotamian plain) ama ukna nuai ah la khin hi.

Hammurabi in lei nuai lam (south) gaal a do laitak, gamtung lam ( north) pan a lawm-hoih gam ahi Yamhad leh Mari te galkap a puak manun gamlu lam (north) ah gambuai na leh nawngkai na lampi khang hi. Hammurabi in a gam ukna a khan-tohna zang in leilulam( north) ah galkap a do leuleu a, buaina teng suksiatsak in **Eshnunna** gam a zo hi. Tu-ciangin Babylon galkap te in leilu lam gam tuamtuam a la uh a, amau kilempih gam **Mari** zong la uhi (hih Mari gam pen kap kul lo-in a thusim zang in a khut-sung uh kipiakhia kici hi).
"Hammurabi in Mesopotamia gam bup uk nadingin Assyria k*mpi Ishme-Dagan I tawh sawtpi sung gal na kido uhi. Hih k*mpi nihte in thahatna (advantage) a ngah nadingun gam neu-no tuamtuam te tawh kipawlna na bawl uhi. A tawpna ah Hammurabi in lazo a,Ishme-Dagan I a sih madeuh in, Hammurabi in a k*mpi za pan na lakhia hi. Assyria k*mpi thak a suak Mut-Ashkur in Hammurabi tungah siah (tax) pia ding in kilemna om mah leh, Babylon gam in Assyria gam pen sawt na uk zolo hi.

K*m tawm-no sungin Hammurabi in Mesopotamia gam bup ama ukna nuai ah gawmkhawm hi. Assyria k*mpigam pen siah-pia in a khangto a, khuapi lianpi pawl lakah Aleppo leh Qatna (nisuahnalam Levant gam) te bek amau leh amau suakta in om thei uhi. Ahi zongin Hammurabi suang laipi (stele) khat pen Diyarbekir lam dung d**gah kimu a, hika ah **"King of the Amorites"** (Amorite Mite' K*mpi) kici thupitna min zong na kigelh hi.
Hammurabi hun lai thukimna la-pek (contract tablets) tampi leh amah gelh te bek cian laish*t (letters) 55 bang kimu khia hi. Hih bang a thute limtak i laisit (analyze) ciangin, gam-ukna sunga haksatna tuamtuam te ahi—lo- tui-lakna thute (irrigation), k*mpigam kha( month)sim nate leh calender bawlna (corrections) thute, leh k*mpigam sunga khawi le vul -cin nate (cattle management) a ukna thupitdan kilang khia hi." Hammurabi in BC 1750 ciangin a tapa Samsu-iluna tungah k*mpi za a piak khit ciangin si a, a tapa hun a kipat phet pan Babylon k*mpigam thahatna pen kinawhtak in kiam suklam manawh (decline) hi.Hih laish*t (analysis )te in gam-ukna haksatna (leisung tui lampi thute, kha ( month)/calendar bawlna thute, leh Babylon gankhawina te) a uk hun sung a thupit sakna kilang khia hi. Hammurabi in BC 1750 ciangin a tapa **Samsu-iluna** tungah gam-uk za a piak khit ciangin si a, a tapa hun ah Babylon k*mpigam pen kiam lam manawh hi.

# # # **Hammurabi Thukham (Code of Hammurabi)**

**Code of Hammurabi** pen khuahun siangthona, thukham leh upadi zang a khantohna kipat khiatna Hammudabi tung pan (Babylon gam) ahi hi. Hih thukham pen

**Akkadian laimal (cuneiform)** zang in suang- tungah kigelh khia a, mipi khempeuh in a muh nadingun khuapi ah kiphut hi. Tuni a om artifact/suang-lai gelh pen a thusim in Elam mite in Susa khuapi ah na puak uh a, tua khit ciangin archeologist te in k*m 1901ciangin va phawkhia uhi. Tu hun ciangin hih suang-lai thupit pen Paris khuapi a om **Louvre Museum** ah a kikoih ahi hi.
Tua suang-lai tungah thukham **282** kigelh khia a, suang-pek 12 tungah kigelh hi. Hih thukham te Akkadian laimal zang a kigelh ahih manin khua-sung mipi nam-dang te zong in a sim thei uh ahi hi.mi khempeuh sim theih ding in ki koih hi.

Tua Hammudabi thukham sung a zong upadi a thupitna om hi: Hih thukham te tungah upadi thupi penpen te lak ah—ki ukna leh phu-lakna (retribution) zang a bawl ahi hi. (Tua hih manin bawl-siatna/tat-siatnate a om ciangin sihna, ki lian sak na, A hih kei-leh 'Mit khat taang mit, ha khat taang ha' a kici Lex Talionis / Law of Retaliation thukham bangin thuk kik gamna tawh kiciamteh hi). Ahi zongin, hih thukham pen leitung tangthu ah gawtna thupi pen ngakcipna phuhlakna zang a a bawl ahih manin (tatsiatna pen sihna,ki liat sakna, Ahih kei leh "Mit khat ding, ha khat ding" kici **Lex Talionis / Law of Retaliation** thukham bangin kiciamteh hi). Ahi zongin, hih thukham pen leitung tangthu ah **"Mi khat a khialhna ki muh cian ma-in mawhna nei lo" (presumption of innocence)** cih ki phuankhia masa pen pawl ahi a, a khial leh a heh-pihte in a thupitna langsak nading theihsakna pia thei hi. Ahi zongin khialhna a nasiat a le a suaktak nading a dang thu bangmah thukham sungah kihel lo hi.

Suang-lai tung lam ah lim kizeem khat om a, Hammurabi in hih thukham te ni-pasian (sun god) **Shamash** (A hih kei leh Marduk) tung pan a ka ngah hi ci hi. Thupatna (preface) ah zong pasian te in hih thukham mipi tungah va puak dingin Hammurabi na teel uh ahihna kigelh hi. Tua thukham phuankhiatna thute pen Jewish tangthu a Moses tungah Pasian in thukham a piak thute tawh kizom/kibang mahmah a, Semitic nam kipatna pan thukham kibang kinei ahihna kilang hi. David P. Wright in zong Jewish thukham te in Hammurabi thukham te a zui leh a enkak ahihna na pulak khia hi.

# # # Thukham dangdang zong om

Tua tawh kibang thukham dangte zong a gei-a khuapi tuamtuam te ah kinei uh (Ur-Nammu's code, Laws of Eshnunna, Code of Lipit-Ishtar, leh Hittite code) kici te zong na om khin hi.

# # # **A Nuntakna Tangthu Nusia (Legacy)**

Hammurabi ukna hun sungin Babylon khuapi pen leitung tangthu ah Nippur khuapi sangin minthang khia zaw hi. Ahi zongin Hammurabi sih-khit ciangin a za-ngah Samsu-iluna hun ah Babylon k*mpigam thanem na le siat lam manawh hi. BC 1740 ciangin Akkadian minam **Puzur-Sin** in Amorite leh Babylonian mite Assyria gam pan na hawlkhia a, leitaw lam delta region (Sumer gam lam) ah zong Akkadian mite innna uk-in, amau khutnuai pan leitawlam delta region lam ah zong Akkadian mite in na uk uhi.

Hammurabi a za nuai Makaipi-te in ama lak-sa gamteng leh k*mpigam te va cing zolo uh ahih manin khat khit khat a gam suakta independence ) tawh paikhia uhi. Babylon a puk-khit ciangin **Sealand Dynasty** kici Sumer gam sungah khang khia hi. Assyria k*mpi thak te ahi **Adasi I** leh **Bel-ibni** te in Babylon gam leilu( north) lam do to uh a, ni suahna lam pan Elam mite zong a do leuleu uhi.Tua Khit ciangin mual-tung lam pan **Kassites** mite na lutsuk leuleu uh ahih manin Babylon khuapi pen ama khuagei bek a uk zo khua neu-no khat ah suak ta hi.

Amorite mite' Babylon ukna a nu nung pen BC 1595 ciang in **Hittites** mite in khuapi na susia uh ciangin bei mang hi. Hittites te ukna zong sawtlo a, mual-gam (Zagros Mountains) pan a lutsuk **Kassites** mite in va zo leuleu in k*m za li (400) bang na uk uhi. Hammurabi phuankhiat k*mpigam manlang takin bei mah leh, Kassites mite in **Hammurabi Thukham (Code of Laws)** te na zui leh na laam-to uh ahih manin ama minthangna nusia/ciamtehna pen thupi mahmah hi.

# # # **US Government Buildings (America Gam K*mpi Innpi Te)**

Hammurabi lim pen tu-ni d**gin United States of America (US) k*mpi inn tuamtuam te ah kimu thei hi. Washington D.C. a om **House of Representatives** sungah leitung tangthu a upadi phuankhia thupi pen mi 23 ki koih na (bas-reliefs) lakah ama lim zong kiphut hi. Adolph Wienman bawl khat in ki koih hi.

**Supreme Court Building** (Thukhen mangpi te inn Pi)

Ni suahna lam taihpang (southern wall) ah zong leitung thukham phuankhia thupite lakah Hammurabi lim na kihel hi.

# # # **The Bible (LaiSiangtho Sung)**

Lai Siangtho thukan siam (theologians) pawlkhat in **Genesis (Kipiancilna) 14:1** sunga kigelh Shinar k*mpi **Amraphel** pen King Hammurabi na hi ding hi, ci-in um mawh uhi.


Address

Kuthanur
Bangalore
560077

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Zomi HistoriX posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category