09/03/2026
Στον Απόηχο της 3ης προβολής CiNEΦίλ της φετινής σεζόν.
Η Αδελφότητα της Καπνιστής Σάουνας της Άννα Χίντς.
8 Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας
και διαλέξαμε μια πολύ ζεστή κι ευαίσθητη ταινία.
Η νεαρή σκηνοθέτης Άννα Χιντς γεννήθηκε στην Εσθονία το 1982. «Η Αδελφότητα της Καπνιστής Σάουνας» (2023) αποτελεί το μεγαλύτερο επίτευγμα της καριέρας της μέχρι στιγμής:
Κέρδισε το Βραβείο Σκηνοθεσίας στο τμήμα World Cinema Documentary του Φεστιβάλ Sundance 2023.Ήταν η επίσημη πρόταση της Εσθονίας για το Όσκαρ Ξενόγλωσσης Ταινίας (2024), κέρδισε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ και προβλήθηκε σε πάνω από 30 χώρες.
Μια γυναίκα αφηγείται. Πολλές γυναίκες αφηγούνται. Μέσα στη σάουνα καπνού, το σκοτάδι είναι πυκνό, το ίδιο κι η υγρασία, το ίδιο κι η εμπιστοσύνη: Μέσα σ’ ένα στεγανό και ασφαλές κουκούλι εκείνες, σιγά-σιγά, έγιναν από μονάδες μια σφιχτά δεμένη κοινότητα και μοιράστηκαν ιστορίες απογοήτευσης, ιστορίες οδύνης, δράματα που κόβουν την ανάσα, καλυμμένες από το πέπλο του καπνού, το περίβλημα του ιδρώτα, το μόνιασμα των ψυχών. Ιστορίες που ξεκινούν αφαιρετικά και, με την ώρα, γιγαντώνονται σε αιχμή και δύναμη. Στο λιγοστό φως μιας παραδοσιακής σάουνας, γυναίκες κάθε ηλικίας, συναντιούνται και μοιράζονται τις πιο προσωπικές εμπειρίες και τα πιο κρυφά μυστικά τους. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα ζεστασιάς και συντροφικότητας, οι γυναίκες γελούν, δακρύζουν, απελευθερώνονται και, εξαγνίζοντας τις ψυχές τους και το σώμα τους, ξαναβρίσκουν τη δύναμή τους.
Εκεί η Χιντς στάθηκε υπομονετικά, μαζί με τον διευθυντή φωτογραφίας της, κι έγινε ακροατήριο ενός συναρπαστικού υποδείγματος εμπιστοσύνης. Οι γυναίκες απογυμνώνονται, πρώτα στο σώμα, μετά στο βίωμα, κι η κάμερα τις αποτυπώνει με μια τρυφερότητα και μια αμεσότητα που δεν επιτρέπουν ούτε ίχνος αδιακρισίας ή εκμετάλλευσης. Ταυτόχρονα, μοντάροντας το άφθονο υλικό της, η Χιντς χτίζει την εξιστόρησή της με προοδευτική ένταση, ώσπου να έρθει η κάθαρση, στις λέξεις, στη συμπαράσταση, στο νερό που ξεπλένει και γιατρεύει. Όπως η σάουνα φέρνει στην επιφάνεια ό,τι το σώμα, το δέρμα, θέλει ν' αποβάλλει και το νερό δροσίζει, καθαρίζει κι ηρεμεί, έτσι και το ντοκιμαντέρ δεν αρκείται στην αποκάλυψη, φροντίζει να χαϊδέψει, να καθαίρει, να γιατρέψει. Ένα ολόφρεσκο, θαρραλέο, ιαματικό βλέμμα στην απανταχού κοινότητα των γυναικών, ένα συγκινητικό μοίρασμα που βλέπεται σαν αναμέτρηση και θεραπεία.
Η ταινία προσεγγίζει με ιδιαίτερη ευαισθησία τα θέματα του τραύματος, της θεραπείας, της κοινότητας και της γυναικείας αλληλεγγύης. Σκηνοθετημένη σχεδόν σαν πίνακας του Ρέμπραντ, με την κάμερα να περιγράφει το γυμνό γυναικείο σώμα με διακριτικότητα και σεβασμό, η εικαστική ματιά της ταινίας συγκινεί και καθηλώνει. Οι εικόνες κινούνται στην οθόνη όπως ο καπνός: εμφανίζονται, αιωρούνται, εξαφανίζονται στο ημίφως της σάουνας.
Με αυθεντική φωνή και σιγουριά που πηγάζει από τη δική της κληρονομιά, η σκηνοθέτης Anna Hints έχει δημιουργήσει μια εμπειρία που μετασχηματίζει τις σκέψεις μας για το τί σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε γυναικείο σώμα, παρουσιάζοντας τη γυναικεία εμπειρία με συναισθηματική ακρίβεια και βαθιά ενσυναίσθηση.
Η Άννα Χιντς βρέθηκε καλεσμένη των Νυχτών Πρεμιέρας στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο του ’23. Σε συνέντευξη που έδωσε μιλά για την ταινία της:
Προέρχομαι από αυτή την κουλτούρα σάουνας, είναι κάτι που το συναντάς διαμέσου της Εσθονίας ,είναι ένα έθιμο με βαθιές ρίζες στη βορειότερη χώρα της Βαλτικής, το οποίο περιλαμβάνεται στη λίστα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco, ως κομμάτι της κουλτούρας των ιθαγενών της Εσθονίας. Στις τοπικές παραδόσεις και τα έθιμα υπάρχουν και τραγούδια ή ακόμα και ψαλμοί που λένε – όλα αυτά είναι ακόμα ζωντανά εκεί.
Εμένα αυτή την εμπειρία μου την πέρασε η γιαγιά μου, ήταν θεραπεύτρια. Όταν ήμουν 11 κι ο παππούς μου είχε μόλις πεθάνει, κι είχαμε το σώμα του στο σπίτι, πήγαμε σε καπνιστή σάουνα πριν την κηδεία, γιατί αυτό κάνεις μια μέρα πριν. Πήγα λοιπόν με τη γιαγιά μου, που αποκάλυψε ότι ο παππούς την είχε προδώσει και ζούσε με μια άλλη γυναίκα. Κι απελευθέρωσε τότε όλο το συναίσθημα που συνδεόταν με αυτή την προδοσία – θυμό, εκνευρισμό, πόνο, όλες τις πληγές. Έτσι ένιωσα ότι η γιαγιά είχε κάνει ειρήνη με τον παππού, και την επόμενη τον θάψαμε σε ειρήνη.
Εκείνη το ήξερε, αλλά τότε το μοιράστηκε μαζί μου.� Και κάπως αυτό το αίσθημα που ένιωσα τότε ,μίλησε στα κόκαλα και την ψυχή μου. Ότι σε αυτή τη γη υπάρχει κάπου ένα safe space, ένα ασφαλές μέρος, όπου όλες οι εμπειρίες και τα αισθήματα μπορούν να μοιραστούν και να ακουστούν χωρίς να κατακρίνει κανείς.
Και είναι ένα μάθημα που πήρα σε όλη μου τη ζωή: Να μη φοβάμαι να κοιτάξω κατάματα κάτι άβολο, να μη φοβάμαι τη ντροπή ή τον πόνο. Όταν ρίχνεις φως σε κάτι, τότε δεν το καταπιέζεις. Γιατί όταν το καταπιέζεις γίνεται τέρας. Όταν το απελευθερώνεις, υπάρχει μια θεραπευτική δύναμη σε αυτό. Από εκεί προέρχεται το φιλμ.
Το 2015 πήγα σε μοναστήρι με τη μητέρα μου όπου παρέμεινα 26 μέρες σιωπηλή. Και στη σιωπή, ήρθε το όραμα αυτής της ταινίας. Είναι ενδιαφέρον γιατί μέσα από τη σιωπή, αρχίζεις να ακούς τις φωνές που είναι μέσα σου. Αλλά λες, ποια είναι η δική μου; Είναι όντως δική μου; Κι ήθελα να μπω σε μια καπνιστή σάουνα με στόχο να βάλω τη δική μου εμπειρία αλλά να δώσω και χώρο στις εμπειρίες των γυναικών.
Αυτό μεταφράζεται 100% στην ταινία, καθώς βλέπουμε φωνές, ιστορίες και σώματα κάπως να γίνονται ένα με έναν τρόπο. Σα να μην έχει σημασία από πού έρχονται, ποια φωνή είναι ποια.�Σαν σκηνοθέτης αλλά και σαν άτομο, θεωρώ ότι τα όνειρα είναι πολύ σημαντικό κομμάτι της πραγματικότητας κι όταν μου έρχεται κάτι σε όνειρο, τότε ξέρω ότι είναι κάτι δυνατό. Κι όταν συνεχίζει να μ’ επισκέπτεται εκεί αποφασίζω πως ναι, αυτό πρέπει να γίνει, να βγει στον κόσμο.
Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος για το πώς είναι γυρισμένη η ταινία. Άλλοι άνθρωποι κοιτάνε στα μάτια, άλλοι θέλουν να κρύβονται, δεν υπάρχει ένας τρόπος για να μοιραστείς μια ιστορία. Έτσι βλέπουμε άλλοτε ένα πρόσωπο όσο μιλάει, αλλού βλέπουμε ένα σημείο σώματος.
�Σπούδασα φωτογραφία. Άλλοι σκηνοθέτες δουλεύουν με ανθρώπους και δεν σκέφτονται τόσο πολύ την οπτική γλώσσα. Για μένα η σκηνοθεσία είναι η οπτική γλώσσα που θα ακολουθήσουμε.
Η πρόκληση εδώ ήταν ότι είχα τόσα πολλά γυμνά γυναικεία σώματα, και έπρεπε να είμαι σίγουρη ότι θα είναι γυρισμένα όχι με αντρικό βλέμμα, όχι ως αντικείμενα, όχι με σεξουαλικοποιημένη ματιά. Γιατί η καπνιστή σάουνα δεν είναι καθόλου σεξουαλικός χώρος.
Κι όταν λέω αντρικό βλέμμα, θέλω να υπογραμμίζω ότι είναι κάτι που πάει πέρα από το φύλο. Το αντρικό βλέμμα είναι όπως ακριβώς το πατριαρχικό σκεπτικό. Και στην ίδια την ταινία μπορείς να ακούσεις ιστορίες για μητέρες που μετέδιδαν το αντρικό βλέμμα. Είναι ένας συγκεκριμένος τρόπος να κοιτάς τον κόσμο.
Με την ταινία ταξιδεύω πολύ κι έχω μεγάλη ανταπόκριση από άντρες στο κοινό. Η ανταπόκρισή τους είναι τεράστια, μου γράφουν μηνύματα, οπωσδήποτε δεν είναι μια ταινία μόνο για γυναίκες κι αυτό είναι το καταπληκτικό. Νομίζω έχει να κάνει με τις προκαταλήψεις μας. Όταν μιλάω στο κοινό, λέω ότι το πρόβλημα δεν είναι οι άνθρωποι που γεννήθηκαν σε ανδρικό σώμα, αλλά οι πατριαρχικές μας πεποιθήσεις κι αυτό πηγαίνει παραπέρα από το φύλο. Και στην ταινία βλέπεις μητέρες που μεταφέρουν το ανδρικό βλέμμα στις κόρες τους. Οι πατριαρχικές αντιλήψεις βρίσκονται και σε γυναικεία και σε ανδρικά κορμιά. Πολλοί άνδρες επικοινωνούν μαζί μου και ψάχνουν το ίδιο, έναν ασφαλή τόπο για να μοιράζονται τις σκέψεις τους. Επίσης βλέπουν το πώς αποτυπώνεται το γυναικείο σώμα στην ταινία και, ακριβώς, συνειδητοποιούν τη δική τους, ανδρική ματιά. Και εκείνοι υποφέρουν από τις πατριαρχικές αντιλήψεις, αυτή την πίεση να είσαι πολύ δυνατός, ποτέ ευάλωτος. Οπότε το μήνυμά μου απευθύνεται σ’ όλη την ανθρωπότητα: ας μη φοβόμαστε το άβολο, το αμήχανο, τις εμπειρίες μας, όσο ντροπιαστικές ή επώδυνες. Όλους πρέπει να τους ενθαρρύνουμε να συνδέονται με τον εαυτό τους και με τις αδυναμίες τους. Στην Εσθονία πολλοί άντρες μου γράφουν και μου ζητούν να κάνω άλλη μια ταινία, το «Smoke Sauna Brotherhood»! Αλλά πρώτα πρέπει να φτιάξουν αυτή την «αδελφότητα». Γιατί πηγαίνουν στη σάουνα και μιλάνε για βλακείες.
Είμαι πολύ εναντίον του ότι δεν χρειάζεται να δίνω λογαριασμό πουθενά, και πως όλοι θα θυσιάσουν τα πάντα για την τέχνη μου.� Είχα ας πούμε ως κανόνα ότι δε θα έπαιρνα με το ζόρι τίποτα από καμία. Ήρθα και είπα ανοιχτά ότι αυτό είναι που εγώ αναζητώ και μόνο όταν θα έλεγαν ότι ναι, θέλω να είμαι μέρος του πρότζεκτ, τότε θα συνεχίζαμε. Αν ένοιωθα κάποια αμφιβολία, τότε όχι.
Βέβαια το φιλμ το ξεκίνησα πριν 7 χρόνια. Στο μεταξύ πολλά άλλαξαν στην κοινωνία, είχαμε το «me too», άλλος ήταν πια ο κόσμος . Και κάποιες από τις γυναίκες επικοινώνησαν μαζί μου και είπαν ότι ναι, τώρα θέλουν να είναι μέρος της ταινίας.
Για να μπορέσω να έχω αληθινά ευάλωτες εξιστορήσεις, για να ανοιχτούν από τα μέσα τους οι γυναίκες, ένιωσα ότι κι εμείς ως παραγωγή έπρεπε να είμαστε ευάλωτη. Και πήραμε τεράστιο ρίσκο. Γιατί η παραγωγή σου δίνει ένα χαρτί να υπογράψεις εξαρχής κι αυτό σημαίνει πως το υλικό ανήκει στην εταιρεία παραγωγής. Εγώ ήμουν εναντίον, είπα όχι. Θα είσαι στην καπνιστή σάουνα χωρίς να ξέρεις πώς θα παρουσιαστεί αυτό που μοιράζεσαι; Θα ήταν σα να τους έπαιρνα τη φωνή τους.
Είχαμε όμως μεγάλη εμπιστοσύνη σε αυτές και σε αυτό που κάναμε, οπότε τους έδειχνα το τελικό μοντάζ και τότε είχαν το δικαίωμα να πουν ναι ή όχι, και τότε υπέγραφαν. Τεράστιο ρίσκο. Δεν επέβαλα ποτέ τη φωνή μου πάνω τους, τις συμπεριέλαβα στη διαδικασία. Και ξέρεις, ούτε μία δεν είπε όχι.
Δεν ήξερα τι θα είναι οι ιστορίες. Κάθε φορά που μπαίναμε στη σάουνα ήταν σα να περπατάμε στο άγνωστο. Οι συγκεκριμένες ιστορίες γέννησαν η μία την άλλη. Όμως είχα ένα όραμα μιας κυκλικής δομής και της λειτουργίας του νερού στην κάθαρση, την επούλωση. Η γιαγιά μου έλεγε ότι τα τραύματα είναι σαν παγωμένο νερό κι υπάρχει τόσο πολύ καμιά φορά που μέσα μας έχουμε μόνο πάγο. Αλλά το νερό μεταμορφώνεται, μπορεί πάντα να ξαναρχίσει να ρέει. Οπότε αυτή η εμπειρία δεν είναι μόνο σωματική ζεστασιά, αλλά και μια κοινότητα που σε περικλείει με ζεστασιά και εμπιστοσύνη. Και κάνει το νερό να ξεπαγώσει και να ρέει. Αυτό δεν το λέμε με λόγια, αλλά νομίζω φαίνεται στις εικόνες μας. Οι ιστορίες ήταν έκπληξη και για μένα.
Ήξερα για παράδειγμα ότι μια γυναίκα είχε περάσει καρκίνο του μαστού στη ζωή της αλλά δεν ήξερα λεπτομέρειες και φυσικά δεν ήξερα αν θα αποφάσιζε να το πει. Πάντα προέκυπτε κάτι νέο κι απαιτούσε από εμάς να είμαστε πολύ έτοιμοι όταν έφταναν στην επιφάνεια αυτές οι ιστορίες. Δεν επαναλαμβάνονταν, έπρεπε να είμαστε έτοιμες για το πώς να γυρίζουμε μέσα στην καυτή σάουνα. Και σωματικά και πνευματικά να είμαστε εκεί, αλλά και με πάγο γύρω από την κάμερα, τεχνικά πράγματα δηλαδή. Αλλά και οπτικά. Ακολουθούσα ας πούμε, ποιες γυναίκες ήθελαν να δείξουν το πρόσωπό τους και ποιες όχι. Γενικά ακολουθούσα όπως ήθελαν οι γυναίκες. Αυτό είναι που ήξερα μόνο από πριν.
Στην αρχή όταν ζητήσαμε χρήματα δεν εγκριθήκαμε κι είπε η επιτροπή τότε διάφορα πράγματα, ότι δεν βγάζει νόημα το πρότζεκτ, ότι είναι ένας μικρός σκοτεινός χώρος, ότι αφορά μόνο γυναίκες και κανείς δε νοιάζεται. Όλα αυτά. Ή κι ότι δεν έχουν δει ποτέ τέτοιο φιλμ. Κι αυτό μου φάνηκε παλαβό – γιατί να κάνω ένα φιλμ που έχεις ήδη δει;
Όταν φέτος στο Σάντανς πήρα το βραβείο σκηνοθεσίας, η επιτροπή ήρθε για να με συγχαρεί, για τολμηρές αποφάσεις κλπ κλπ, και βασικά απαρίθμησαν τα ίδια ακριβώς σημεία που η πρώτη επιτροπή είχε αναφέρει ως αρνητικά, ως βάση για να απορρίψει τη χρηματοδότηση! . Αλλά πόσοι άνθρωποι μετά από αυτή την απόρριψη δεν θα είχαν παραιτηθεί από την προσπάθεια; Απ’ όλη τη διαδικασία έμαθα πώς να εμπιστεύομαι την εσωτερική φωνή, τη διαίσθησή μου. Νομίζω ότι η επιτυχημένη πορεία της ταινίας άνοιξε τα μάτια και σε αρκετούς ανθρώπους που παίρνουν αποφάσεις για τον κινηματογράφο της χώρας μου. Από τις μικρές χώρες μπορούν να έρθουν μεγάλες ταινίες, ας μην έχουμε κόμπλεξ κατωτερότητας.
Οπότε ως σκηνοθέτης για μένα το ταξίδι είναι πώς θα φτάσω να εμπιστεύομαι τη φωνή μέσα μου. Είναι πολύ σημαντικό, και πρέπει να ξέρεις αν είναι η φωνή σου. Είναι κάτι πολύ σωματικό. Απλά το νιώθεις!
Επιμέλεια Ευη Λουμπα
