29/04/2026
OS 90 ANOS DE BEIRAS, O “ENFANT TERRIBLE” DE GALIZA
Por Candela Ibáñez
Casado politicamente só co nacionalismo galego, nunca tremou á hora de sinalar á esquerda, ao “macarra” Feijóo, ao “oportunista” Podemos ou ao BNG. “Fraga quería que eu fose o seu sucesor na Xunta, sabía quen o rodeaba dentro do partido”, declarou en máis dunha ocasión.
Xosé Manuel Beiras (Santiago de Compostela, 1936) cumpriu 90 anos o 7 de abril. Segue a ser un dos rostros máis recoñecíbeis e indómitos do nacionalismo galego contemporáneo e figura chave de dous dos seus principais cauces: o BNG, do que se afastou en 2012, e Anova, onde aínda milita. Non resulta doado apreixar completamente a súa figura, como tampouco o era —como advertía o escritor Álvaro Cunqueiro— contarlle os pés ao gato galaico sempre esvaradío, porque cada intento de fixar a Beiras o desmente ou o despraza.
Para a memoria quedaron os dous zapatazos jrushchovianos —en 1993 e 2013— fronte aos populares Fraga e Feijóo, como tamén, para os seus detractores, a súa figura de radical recoñecíbel e carácter volcánico. Mais mesmo estes han admitir que, malia a súa lingua de bisturí, nunca renunciou de todo ao diálogo, quizais por unha disciplina política á antiga que o levou a unha tregua con Fraga. “Aquilo deuse porque comprendía que había alguén enfronte ao que escoitar, aínda que non se compartisen as mesmas ideas”, sinala Martiño Noriega, fillo político e compañeiro de viaxe en Anova. “E hai algo nel, na súa maneira de facer política, que é como se lese unha partitura”.
Con Fraga enfrontouse até o límite, nun pulso bronco e constante que só nos seus últimos compases afrouxou. Houbo daquela unha escena insólita cando, tras as 40 propostas do BNG en 2001, o veterano dirixente do PP cruzou o hemiciclo do Parlamento galego para achegarse ao escano de Beiras e tantear unha serie de reunións coa intención de incorporar parte dese programa ao rumbo da Xunta. “Fraga quería que eu fose o seu sucesor na Xunta porque sabía quen o rodeaba dentro do partido”, manifestou en máis dunha ocasión Beiras.
Antes de que o tempo lle cincelase ese aire de druída celta, de ollos azuis e melena prateada, Beiras foi neno na rúa do Vilar, á sombra da Catedral de Santiago. A súa infancia, atravesada pola posguerra, como el recoñeceu sen aspaventos a O Ferrado en 2025, tivo algo de intemperie contida pola rede de complicidades que o seu pai (militante do Partido Galeguista) teceu cos últimos faros da Xeración Nós e das Irmandades da Fala. “Os meus recordos con Otero Pedrayo son tan antigos como a miña memoria, así como con Carvalho Calero ou Paco del Riego”, sinalaba. Nesa “burbulla” de clandestinidade luminosa —“fóra estaba o fascismo”, resumía— educouse nun “privilexio” de escola-cooperativa levantada a contracorrente, onde un profesor republicano da Institución Libre de Ensino instruía a uns poucos rapaces.
Aínda que se asomou a un París en ebulición mentres se formaba en Dereito, Ciencias Económicas e Lingua e Literatura Francesa na Sorbona, e pisou despois un Londres que xa afinaba os acordes da súa inminente revolución cultural, ampliando estudos na London School of Economics, regresou a Galiza para repensar a estrutura económica do país e evidenciar que o seu non era un nacionalismo de verborrea. Viu no atraso unha herdanza de dependencia —“a emigración como renuncia a volver”, a fuga do aforro— e diagnosticou, influenciado por Robert Lafont, unha “colonia interior” á que lle extraen a savia (traballo, enerxía e futuro) debido, en parte, a unha pequena burguesía convertida en “soporte local” do poder central.
Para el, como sinala Noriega, “a radicalidade é un ben xenuíno, non acomodado”. Por iso, como tantos outros, na longa noite do franquismo militou na clandestinidade. Mediuse con distintas correntes até aprender, sobre todo, o que non aceptaría: unha esquerda que esquecese a “alienación”, porque estarían, dicía, “perdidos”. Fundou o seu primeiro embrión político, o Partido Socialista Galeguista (PSG), mais non deixou de interpelar ao socialismo de Estado coa mesma puntería incómoda. “No PSOE, alguén se atrevería a dicir que unha muller oprimida non ten dereito a divorciarse?”, preguntaba; “entón, por que un pobo machacado, que non pode respirar, non ten dereito a divorciarse?”.
Para Beiras, a política só ten sentido se nace abaixo. “Faise primeiro na sociedade e logo proxéctase; se non é así, nace no aire e fáltalle conexión”. No seu esquema, os partidos cumpren unha función instrumental, “a ponte entre a sociedade e as institucións para vehiculizar as dinámicas que se dan na sociedade”; cando ese vínculo se rompe, advirte, queda “suspendido no aire como lle pasou a Podemos”. De aí a súa crítica aos xiros tácticos e á perda de ancoraxe social. “Podemos asumiu a plurinacionalidade por oportunidade política”, sinalou; “xa renunciou a moito do que era, ao seu ideario e deseño programático iniciais, os do 15-M, as prazas, etc. Non estamos ante o Podemos que falaba dunha alternativa de gran coalición de esquerdas nas eleccións de decembro de 2015”.
“Este non é un Goberno de esquerdas. De feito, Pablo Iglesias fala de Goberno progresista. O progresismo é unha cousa e a esquerda outra. O obxectivo da esquerda é transformar a fondo o sistema, ir á raíz dos problemas e para iso está a vía revolucionaria ou a vía da socialdemocracia de, por exemplo, Olof Palme”, apuntaba en xaneiro de 2020 sobre o Goberno de coalición.
A súa “particular cosmovisión” converteuno nun insurrecto constante, tanto na rúa —onde foi detido en 1982 sendo decano da Facultade de Ciencias Económicas, durante unha protesta a prol dos presos independentistas— como no propio Parlamento de Galiza. Precisamente, na sede da soberanía galega coñeceu de preto as porosidades do daquela presidente galego e “macarra”, como o describiu, Feijóo. A escena máis elocuente desa tensión protagonizouna en 2013 o propio Beiras, encaramado ao estrado e coa voz quebrada, esixindo a dimisión de Feijóo pola súa suposta relación co contrabandista Marcial Dorado e reclamando respecto para as familias golpeadas por “esa peste [o narcotráfico]” que deixou unha xeración en branco con máis de 600 mortes por sobredose. Aquela intensidade non caeu en s**o roto, xa que, en sesións posteriores, Feijóo ironizou sobre o episodio, provocando un novo cara a cara con Beiras no que, fronte a fronte, o de Os Peares non amosou a mesma bravura. “Se Fraga resucitase daríalle unha hostia a Feijóo”, apuntou Beiras hai tempo.
En todos estes anos, Beiras camiñou entre peles dispares, do “esquirol” Felipe González ao “xacobino” Errejón, pasando por Yolanda Díaz, que o abandonou no medio dun proxecto político de esquerdas para marchar a Madrid facer carreira. Sempre defendeu que deixará de ser nacionalista “cando Galiza teña e exerza a súa propia soberanía e teña un Estado coa configuración que desexe a xente; se non, sería puro chovinismo”. Nese empeño rompeu cos seus, abandonou o BNG tras tres décadas, levantou novas siglas —AGE, Anova— e transitou alianzas fallidas, como aquela con Izquierda Unida e En Marea coa que conseguiu desprazar o BNG á cuarta posición política en 2012. E, aínda así, volveu de maneira simbólica, en 2024, pedir o voto para Ana Pontón e tentar lograr un Goberno galego ao servizo dos “intereses nacionais e de clase”.
Unha das últimas estampas de Beiras móstrao ao piano na súa casa de Brión. Dentro dela, un reloxo soa ruidosamente ás e media e en punto, e un druída do galeguismo segue a pensar. Fóra, un mundo volátil —“co crecemento da ultradereita”, apunta Noriega— que devolve ecos de tempos xa vividos. E el, aínda, como un “enfant terrible”, “de espírito e de cabeza”, “con exceso de lucidez”, consciente das súas “melancolías”. Nove décadas de amor a unha terra (a de Breogán), de perdas (tamén a da súa compañeira de vida), “de traizóns”, mais “sen rancor”. Noventa anos de Beiras, luceiro de xeracións galegas que aínda procuran un norte.
