03/01/2026
El-Cezerî (tam adı: Bediü’z-Zaman Ebû’l-İzz İsmail bin er-Rezzâz el-Cezerî), Orta Çağ’ın en önemli mühendislerinden, mucitlerinden ve mekanikçilerinden biridir.
Kısa bilgiler:
Yaşam dönemi: yaklaşık 1136–1206
Faaliyet bölgesi: Yukarı Mezopotamya (günümüz Güneydoğu Anadolu’su), Artuklu Hanedanı sarayında, Diyarbakır
Alanları: makine mühendisliği, hidrolik, otomasyon, saat yapımı
Önemi: El-Cezerî, modern mühendisliğin ve otomatik makineler teknolojisinin en önemli öncülerinden biri olarak kabul edilir. Avrupa’da benzer mekanizmalar tanınmadan yüzyıllar önce son derece karmaşık mekanik düzenekler geliştirmiştir.
Başlıca eseri: 1206 yılında kaleme aldığı ünlü kitabı:
“Kitâbü’l-Hiyel”
(olağanüstü mekanik düzenekler hakkında bilgi kitabı)
Bu eserde 50’den fazla makineyi çizimleriyle birlikte ayrıntılı biçimde tanıtmıştır. Bunlar arasında:
Su ve mum saatleri
Krank mili (biyel mekanizması) kullanan su pompaları
Otomatik el yıkama ve içecek sunma düzenekleri
Mekanik müzik aletleri ve insan benzeri otomatlar
Tarihî önemi:
Krank–biyel mekanizmasının ilk sistemli kullanımı
Robotik ve programlanabilir makinelerin erken örnekleri
İslam dünyasında teknolojinin gelişimine ve dolaylı olarak Avrupa’ya büyük etki
Günümüzde El-Cezerî sıklıkla “robotik biliminin babası” veya makine mühendisliğinin öncüsü olarak anılmaktadır.