21/04/2026
Ի հիշատակ Զաքարե Մեծի մահվան 814 ամյակի.
In commemoration of the 814th anniversary of the death of Zakare the Great.
«Մահացավ Զաքարե ամիրսպասալարը, նույնպես ամիրսպասալար Սարգսի որդին, Մեծափառ և բոլոր առաքինություններով լի մարդ էր, հաղթող, քաջ և զորեղ մարտիկ ... Նա Արտաքսերքսես Մխարգրձելիի ազգականն էր և հավատով հայ էր»։
«Պատմություններ և վարքագրություն թագակիրների մասին»
Միջնադարյան Հայաստանի վերածննդի ճարտարապետը․
Դժվար է պատկերացնել այսօրվա Հայաստանն ու նրա մշակութային ժառանգությունը՝ առանց Զաքարյան եղբայրների լեգենդար գործունեության։ Այն, ինչ նրանց հաջողվեց իրագործել, սահմանակցում էր անհնարինին. Զաքարե Մեծի փայլուն ռազմավարական տաղանդի շնորհիվ, Մեծ Հայքի տարածքները՝ դարեր տևած սելջուկյան լծից հետո, քայլ առ քայլ վերադարձան հայոց տիրապետության տակ։
«Սուսեր եւ վահան ամենայն Կովկասու և վերին տանն Հայոց»
Ղևոնդ Ալիշան
Յուրաքանչյուր ազատագրված բերդ ու գավառ նա պսակում էր վիմագիր արձանագրություններով, որոնք լոկ հաղթանակի փաստագրում չէին, այլ սուրբ երդում՝ առ այն, որ նա կատարում է իր պարտքը նախնյաց առջև՝ վերականգնելով հայրենական տիրույթների ամբողջականությունը։
Պետականության և Մշակույթի Վերածնունդը
Զաքարեի քաղաքական հանճարը դուրս էր զուտ ռազմական դաշտից։ Նրա օրոք.
Դաշինք և Ռազմավարություն. Հայ-վրացական զինակցության շնորհիվ ստեղծվեց տարածաշրջանային հզոր միավորում, որը հող նախապատրաստեց հայկական իշխանապետության ծաղկման համար։
Վարչական Բարեփոխումներ. Սահմանվեցին կողմնակալությունները, ձևավորվեց նոր ազնվականական համակարգ և կարգավորվեց պետական դասային կառուցվածքը։
Իրավական Հենք. Նրա հոգևոր հայրն ու խորհրդատուն՝ Մխիթար Գոշը, հենց այս շրջանում արարեց իր հռչակավոր «Դատաստանագիրքը»՝ ժամանակի պահանջներին համահունչ դարձնելով հայ իրավագիտությունը։
Ճարտարապետական Զարթոնք. Մերօրյա շքեղ վանքերից շատերը՝ Հաղպատը, Սանահինը, Գոշավանքն ու Կեչառիսը, իրենց վերածնունդով ու շքեղությամբ պարտական են Զաքարյանների հովանավորչությանը։
Հոգևոր և Քաղաքական Կապեր
Զաքարե Մեծը վերականգնեց եկեղեցական այն ծիսակարգերը, որոնք խաթարվել էին օտարների տիրապետության տարիներին։ Անիի և Լոռիի եկեղեցական ժողովները դարձան հոգևոր վերելքի խորհրդանիշ։ Նաև սերտ կապեր և նամակագրություն հաստատվեց Կիլիկիայի հայոց արքա Լևոն Մեծագործի հետ՝ կամրջելով Հայաստանի երկու հեռավոր հատվածները։
Զաքարե Մեծն իր կենդանության օրոք կրեց բոլոր տիտղոսները, որոնք կրում էին Բագրատունիները՝ Շահնշահ, Թագավոր Հայոց, Իշխանաց իշխան, Կեսար, Տիեզերակալ. նաև նրան դիմում էին Բագրատունիների պատվո դիմելաձևով՝ կոչելով Մեծափառ Տեր։
Զաքարե Մեծը հեռացավ կյանքից՝ թողնելով ոչ միայն ազատագրված հողեր, այլև հզոր, զարգացող և հիասքանչ մի պետություն, որի մշակութային շունչը մինչ օրս ապրում է մեր քարե կոթողներում։
----------------------------------------------------------------------
Zakare, the Amirspasalar (Commander-in-Chief), son of Sargis the Amirspasalar, passed away. He was a most honorable man, filled with every virtue — victorious, brave, and a mighty warrior… He was a relative of Artaxerxes Mkhargdzeli and, in faith, an Armenian.”
—from “Histories and Accounts of the Crown-Bearers”
The Architect of Medieval Armenia’s Revival
It is difficult to imagine present-day Armenia and its cultural legacy without the legendary activity of the Zakarian brothers. What they achieved bordered on the impossible: through the brilliant strategic talent of Zakare the Great, the lands of Greater Armenia — after centuries under Seljuk domination — were gradually brought back under Armenian control.
Each liberated fortress and province he marked with lapidary inscriptions. These were not merely records of victory, but sacred vows — affirmations that he was fulfilling his duty to his ancestors by restoring the integrity of the հայրենական domains.
Revival of Statehood and Culture
Zakare’s political genius extended far beyond the battlefield. During his time:
Alliance and Strategy
Through Armenian–Georgian military cooperation, a powerful regional alliance was formed, laying the groundwork for the flourishing of an Armenian principality.
Administrative Reforms
Territorial divisions (gavar-based jurisdictions) were reorganized, a renewed noble hierarchy took shape, and the structure of governance was stabilized.
Legal Foundation
His spiritual mentor and advisor, Mkhitar Gosh, composed the renowned Datastanagirkʿ (Lawcode), establishing a cornerstone of Armenian jurisprudence.
Architectural Renaissance
Many of the magnificent monasteries we see today — Haghpat, Sanahin, Goshavank, and Kecharis — owe their revival and splendor to Zakarian patronage.
Spiritual and Political Connections
Zakare the Great restored ecclesiastical rites that had been disrupted during foreign domination. The church councils of Ani and Lori became symbols of spiritual renewal. He also established close ties and correspondence with King Levon the Magnificent of Cilician Armenia, effectively bridging the two distant Armenian centers.
Titles and Authority
During his lifetime, Zakare the Great bore titles traditionally associated with the Bagratuni kings:
Shahanshah (“King of Kings”)
King of the Armenians
Prince of Princes
Caesar
Autokrator (Sovereign / Universal Ruler)
He was also addressed with the Bagratuni honorific style: “Great and Illustrious Lord.”
Zakare the Great passed from this life leaving behind not only liberated lands, but a strong, developing, and remarkable state — one whose cultural breath still lives in the stone monuments of Armenia today.
