28/03/2026
Kur fizika dorëzohet para dashurisë
Nga: Matilda Kurti
Istref Haxhillari është nga ata autorë që nuk vijnë nga rruga e zakonshme e studimeve letrare në letërsinë shqipe, por nga një territor tjetër, i saktë dhe i disiplinuar: shkencat ekzakte, fizika. Një profesion që kërkon logjikë, durim, ligje të pandryshueshme dhe mendje të ftohtë. Por pikërisht ky formim shkencor do të bëhej më vonë themeli i një letërsie të ndjerë, të thellë dhe njerëzore.
Jeta, shkollimi dhe puna
I formuar në fizikë, me studime universitare dhe specializim pasuniversitar në UT Tiranë, Haxhillari ia kushtoi pjesën më të madhe të jetës arsimit dhe shërbimit publik, mësues dhe drejtor shkolle në Dunicë dhe Trebinjë, inspektor dhe shef i arsimit të rrethit disa vite. Në periudhën e tranzicionit kaloi punonjës i Kuvendit të Shqipërisë, më vonë shef personeli në administratën arsimore, një kohë të gjatë mësues në gjimnazin “Muharrem Çollaku”, i angazhuar kryetar i sindikatës së arsimit të rrethit. Paralelisht me këtë rrjedhë të qetë profesionale, brenda tij rritej një botë tjetër, e ndjenjës, përjetimit dhe reflektimit të thellë, si pasojë e depërtimit të ligjeve të natyrës në ato të shpirtit. Pasi njohu strukturën e universit përmes ligjeve të fizikës, u ndje i mrekulluar si qenie njerëzore. Prej aty filloi udhëtimi letrar: bota e njeriut brenda vetes. Dashuria, mungesa, erosi, përplasja e detyrimit me dëshirën u bënë objekti i frymëzimit letrar.
Letërsia nuk ishte shkëputje nga shkenca, por shtririje e saj në dimension tjetër. Fizika studionte energjinë e pastër natyrore, proza e tij energjinë që buron prej ndjenjave, shkenca llogariste lëvizjen e trupave, bota e tij letrare ndjek trajektoren e lëvizjes së shpirtit të njeriut.
Universi letrar
Krijimtaria letrare e Istref Haxhillarit përfshin tregime, ese, novela dhe romane. Ndër veprat më të njohura janë vëllimet me tregime: "Përthyerje", "Bari i ujkut", "Ëndrrat kryqëzojnë kohën", "Hapësirat rrallohen prej dhimbjes", "Grinata", “Hije në mur”, romanet "Pesha e kohës", "Pretenca", “Nata e syve blu”, "Një grusht fat", Mërmërimë e kroit të moçëm”, “Kënga e zogut të parajsës” e tjerë, ku jeta shpaloset e veshur hijshëm me vellon e dashurisë.
Autori nuk e ndan kohën historike apo jetën personale pa atë ndjenjë që u jep kuptim personazheve. Dashuria tek krijimet të tij, është herë dritë, herë plagë, herë mungesë, por ajo që e dallon gjithmonë, është tregues që e përcjell atë si forcë lëvizëse.
Një nga personazhet e tij në libër shprehet thjesht:
“Doja të ndihesha përsëri grua.”
Ky pohim përmbledh filozofinë e gjithë prozës së tij: njeriu nuk jeton vetëm për role shoqërore, por edhe për përjetim.
Autori depërton në brendi të personazhit dhe ngjarjes. Veçori thelbësore e stilit të tij është aftësia për të hyrë brenda përjetimit, ndjenjës dhe luftës së brendshme të personazhit. Haxhillari noton në botën e tij, për të sjellë atë përjetimin aq real, saqë lexuesi ndjen se nuk lexon, por jeton narracionin. Autori nuk imponon gjykime po dëshmon gjendje të cilat nuk kanë nevojë për moralizim sepse ai përjeton bashkë me personazhin, madje mënyra si e përcjell ngjarjen, e detyron lexuesin të ndjejë të njëjtin përjetim.
Istref Haxhillari përfaqëson shkrimtarin që bashkon dy universe: atë të dijes shkencore dhe shpirtit të trazuar, autor që e njeh botën me mendje dhe e rrëfen me zemër, fizikan që e kuptoi se ligjet më të forta nuk janë gjithmonë ato të natyrës, por ato të dashurisë dhe ndjenjës njerëzore.
Në këtë bashkim qëndron origjinaliteti i Haxhillarit, fizikani që zbriti në universin e njeriut dhe arsyeja pse letërsia e tij mbetet e gjallë, e ndjerë, thellësisht njerëzore.
