16/05/2026
آیه شریفهی **«وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ»** (آیات ۲ و ۳ سوره طلاق) یکی از امیدبخشترین آیات قرآن است. در علوم اسلامی، تفاسیر ارزشمندی پیرامون این آیه از طریق **احادیث (روایات)** و **نگاه مفسران (که در اصول کلی آن همگرایی و اجماع دارند)** مطرح شده است.
در ادامه، تفسیر این آیه را از این دو منظر بررسی میکنیم:
# # ۱. تفسیر آیه از نگاه احادیث و روایات
در منابع روایی شیعه و اهلسنت، احادیث متعددی از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) درباره فضیلت، شأن نزول و معنای این آیه نقل شده است که ابعاد مختلف آن را روشن میکند:
* **خروج از شبهات دنیا و سختیهای مرگ:**
از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که در تفسیر «يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا» فرمودند: یعنی خداوند انسان با تقوا را از شبهات دنیا، گردابهای پرپیچوخم زندگی و همچنین از سکرات و سختیهای لحظه مرگ نجات میدهد.
* **کفایت کردن این آیه برای تمام انسانها:**
ابوذر غفاری روایت میکند که رسول خدا (ص) فرمود: «من آیهای را در قرآن میشناسم که اگر تمام انسانها به آن چنگ بزنند، برای [هدایت و حل مشکلات] همهشان کافی است.» سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمودند.
* **روزی بدون منت و تلاشِ فرساینده:**
امام صادق (ع) در تفسیر «مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ» (از جایی که گمان نمیبرد) فرمودند: یعنی خداوند به فرد با تقوا روزیای عطا میکند که در آن منتِ هیچ انسانی نباشد و برای به دست آوردنش مجبور به معامله دین یا عزت خود نشود.
* **شأن نزول آیه (داستان عوف بن مالک):**
در روایات آمده است این آیه درباره یکی از یاران پیامبر به نام «عوف بن مالک اشجعی» نازل شد. دشمنان فرزند او را اسیر کرده بودند و او از نظر مالی بسیار تنگدست شده بود. پیامبر (ص) به او فرمود تقوا پیشه کند و ذکر «لا حول و لا قوة الا بالله» را بسیار بگوید. پس از مدتی، پسرش توانست از بند دشمن فرار کند و در راه، گله شتری از دشمن را هم با خود آورد و به خانه پدر رساند؛ اینگونه هم فرزندش آزاد شد و هم روزی فراوانی از جایی که فکرش را نمیکرد به او رسید.
# # ۲. نگاه مفسران و مفهوم «اجماع» در این آیه
در اصطلاح فقهی و کلامی، **اجماع** به معنای اتفاق نظر علما بر سر یک مسئله مبرهن است. در حوزه تفسیر این آیه، علمای فریقین (شیعه و اهلسنت) بر روی اصول زیر **اتفاق نظر و همگرایی کامل** دارند:
# # # الف) رابطه مستقیم تقوا و روزی
مفسران اجماع دارند که «تقوا» در اینجا صرفاً به معنای نماز و روزه نیست، بلکه به معنای **وظیفهشناسی، دوری از گناهان، رعایت حلال و حرام در کسبوکار، و گناه نکردن در بستر مشکلات** است. هرگاه انسان در اوج مشکلات، مرزهای الهی را نشکند، خدا راه خروج را به او نشان میدهد.
# # # ب) روزی غیرمنتظره (مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ)
علما بر این نکته تأکید دارند که حسابوکتابهای خداوند با چرتکهاندازیهای مادی انسانها متفاوت است. وقتی انسان تمام درهای مادی را بسته میبیند، تقوا سبب میشود خداوند از طریقی که اصلاً در محاسبات ذهنی فرد نمیگنجید، گشایش ایجاد کند.
# # # ج) عدم تعارض آیه با تلاش و کوشش (یک نکته مهم)
یک اجماع قطعی در میان مفسران وجود دارد که **این آیه نباید مجوزی برای تنبلی و ترک تلاش باشد**.
> امام صادق (ع) فرمودند: دعای چند گروه مستجاب نمیشود، از جمله کسی که در خانه بنشیند و بگوید خدایا به من روزی بده، اما برای آن تلاش نکند.
>
بنابراین، مفسران اتفاق نظر دارند که آیه به این معناست: «تو وظیفه خودت را در تلاشِ حلال و حفظ تقوا انجام بده؛ آنجا که دیگر کاری از دست تو برنمیآید و به بنبست رسیدی، روی کمک و رزق غیبی خدا حساب کن.»
# # # خلاصه و نتیجهگیری
از نگاه حدیث و اجماع مفسران، این آیه یک **فرمول طلایی** برای زندگی است: **«تقوا و خدامحوری در کارها = بنبستشکنی در زندگی + روزیِ با برکت و بیمنت»**.
