Orania Bewaringstigting

05/09/2026

Op 5 September 1900 het Danie Theron, een van die bekendste Boereverkenners van die Anglo-Boereoorlog, op slegs 28-jarige ouderdom, gesneuwel.

Net buite Fochville, op die pad tussen Johannesburg en Potchefstroom hoog teen 'n rant, staan sy monument.

Danie Theron sal deur latere geslagte onthou word as die stigter van die Theron Verkenningskorps (TVK). Hulle het onder meer per fiets verkenningswerk gedoen en inligting oor die Britse magte ingesamel.

Hy is op 9 Mei 1872 op Tulbagh gebore. Hy het as onderwyser gekwalifiseer en in Kroonstad skoolgehou. Kort daarna het hy hom as prokureur bekwaam en sy eie praktyk in Krugersdorp geopen. Dit is ook hier waar hy op Hannie Neethling verlief geraak het. Hulle het verloof geraak, maar Hannie is in Augustus 1898 aan longontsteking oorlede en op haar familieplaas, Eikenhof, begrawe.

Gedurende die oorlog het Danie en sy span verkenners herhaaldelik met groot dapperheid aan gevegte deelgeneem. Sy dapperheid het hom egter op 5 September 1900 sy lewe gekos. In die Gatsrand, die gebied waar die Danie Theron-monument vandag verrys, het Danie ’n Britse konvooi verken en besluit om ’n lokval daarvoor te stel. Hy is egter deur vier Britse verkenners verras. Die koppie waarop Danie opgemerk is, is met kanonvuur bestook en Danie is noodlottig gewond.

Danie, die dapper held, is later langs sy geliefde Hannie ter ruste gelê — net soos hy dit gewens het.

Vandag herinner die Danie Theron-monument aan hierdie dapper kryger. Volgens die gedenkplaat aan die voet van die monument simboliseer die vlam aan die punt van die gedenknaald die vlam van vryheid wat in die harte van Danie Theron en die Boere gebrand het wat hul vryheid, onafhanklikheid en Vierkleur verdedig het.

By die Orania Bewaringstigting bewaar ons verhale soos dié omdat geskiedenis nie net in monumente en gedenknaalde leef nie, maar ook in die mense, offers en ideale wat daaraan betekenis gee. Deur hierdie verhale te onthou en oor te dra, help ons om ons erfenis vir volgende geslagte lewend te hou.

29/08/2026

Op 29 Augustus 1917 skryf Oom Japie Helpmekaar 'n brief met 'n enorme uitdaging.

Op 3 September 1917 publiseer De Burger ’n brief van die 81-jarige Paarlse boer Jakob Elisa de Villiers. Ná die Rebellie van 1914–1915 het talle rebelle met skadevergoeding, boetes en ander skuld gesit. Vir sommige Afrikanergesinne het finansiële ondergang gedreig.

Daar was volkegenote wat reeds besig was om geld in te samel om dié nood te verlig. Kollektes is gereël, basare en konserte is gehou. Toe kom De Villiers met ’n uitsonderlike uitdaging:

Hy sou £500 skenk indien 500 ander mense elk £100 tot die fonds sou bydra. Dit was ’n geweldige bedrag geld vir 1917. Tog het De Villiers geglo sy volksgenote sou antwoord. En hulle hét.

Die honderdpondbydraes het ingestroom. Sommige mense het alleen £100 gegee; ander gemeenskappe het saamgespan om die bedrag bymekaar te maak. Die insameling het uiteindelik genoeg opgelewer om die rebelleskuld te vereffen – met ’n aansienlike bedrag wat oorgebly het. Van dié geld kon later ook vir ander volksake, waaronder studiehulp, aangewend word.

Die Afrikaner was op die ekonomiese herstelpad en dit lei tot die stigting van ekonomiese reuse soos Sanlam, Santam, Bonuskor en Sasbank.

Jakob Elisa de Villiers sou daarna bekendstaan as “Oom Japie Helpmekaar”.

Wat sy verhaal meer as ’n eeu later steeds besonders maak, is nie bloot die £500 wat hy aangebied het nie. Dit is die vertroue wat agter sy aanbod gelê het: die oortuiging dat gewone mense, wanneer hulle saamstaan, ’n las kan dra wat vir een mens te swaar is.

By die Orania Bewaringstigting bewaar ons verhale soos dié omdat erfenis nie net bestaan uit geboue, monumente en voorwerpe nie. Dit leef ook in die waardes wat van geslag tot geslag oorgedra word – verantwoordelikheid, samewerking en die bereidwilligheid om mekaar in moeilike tye by te staan.

21/08/2026

21 Augustus 2014 sterf die vrou wat Liewe Heksie geskep het

Daar is Afrikaanse karakters wat ’n mens nie sommer vergeet nie. Noem net Blommeland, die Geelheks, Karel Kat of Koning Rosekrans, en vir baie mense kom ’n hele stuk kinderdae terug.

Agter dié geliefde wêreld was Verna Vels, wat op 13 Junie 1933 op Reitz in die Vrystaat gebore is. Interessant genoeg het sy in ’n Engelssprekende huis grootgeword en eers as jong kind Afrikaans begin praat. Tog sou juis sý later een van die bekendste Afrikaanse kinderkarakters skep.

Vels het in 1952 aan die Universiteit van Pretoria begin studeer en haar BA-graad in 1954 met Afrikaans-Nederlands, Engels en kunsgeskiedenis as hoofvakke behaal. Op 1 Desember dieselfde jaar het sy by die SAUK in Durban begin werk. Haar belangstelling in kinderprogramme het gou na vore gekom, en in 1961 is die eerste verhaal wat uiteindelik tot Liewe Heksie sou lei, oor die radioprogram Siembamba uitgesaai.

Blommie Kabouter was aanvanklik die hoofkarakter en die stories was eers bekend as Blommie Kabouter en die heks wat vergeet het. Maar die vergeetagtige Levinia het eenvoudig te veel persoonlikheid gehad om op die agtergrond te bly.

En só het Liewe Heksie haar plek in die Afrikaanse kultuur ingeneem.

Die eerste Liewe Heksie-boeke het in 1965 verskyn, waarna plate en later televisie gevolg het. Vels het self verskeie van die bekende stemme vertolk, waaronder dié van Heksie en Blommie. Toe Liewe Heksie in 1978 televisie toe skuif, kon ’n nuwe geslag kinders vir die eerste keer Blommeland sien én hoor.

Vels se nalatenskap strek egter veel verder. Sy het byna vier dekades in die uitsaaiwese gewerk, in 1983 programdirekteur van TV1 geword en in 1993 uitgetree. Ná haar aftrede het sy onder meer as toesighoudende regisseur van 7de Laan gewerk. Vir haar bydrae tot Afrikaanse kinderlektuur, die uitsaaiwese en kultuur het sy deur die jare talle toekennings ontvang.

Verna Vels is op 21 Augustus 2014 oorlede, maar Levinia het haar oorleef.

Meer as ses dekades nadat Liewe Heksie die eerste keer oor die radio gehoor is, hoef ’n mens vandag nog net te sê:

“Haai oe, Blommie!”

En iewers glimlag ’n Afrikaanse grootmens omdat hy skielik weer ’n kind is.

By die Orania Bewaringstigting glo ons dat erfenis nie net uit monumente en voorwerpe bestaan nie. Dit leef ook in die stories, woorde en karakters wat van een geslag na die volgende oorgedra word. Liewe Heksie is een van daardie kosbare stukkies Afrikaanse kultuurerfenis wat steeds voortleef.

14/08/2026

Op 14 Augustus 1875 het agt mans in die Paarl bymekaargekom vir ’n vergadering wat ’n bepalende invloed op die geskiedenis van Afrikaans sou hê. Daardie dag is die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gestig.

Hulle het geleef in ’n tyd toe Afrikaans nog nie die erkenning en status geniet het wat dit vandag het nie. Tog het hulle geglo dat die taal wat gewone Afrikaners gepraat het, tot sy reg moes kom. Die strewe na ’n Afrikaanse Bybelvertaling, waarvoor Arnoldus Pannevis hom beywer het, was ook deel van die aanloop tot die taalbeweging.

Die GRA se strewe is kragtig saamgevat in die woorde:

“Om te staan vir ons Taal, ons Nasie en ons Land.”

Dit het nie by woorde gebly nie. Op 15 Januarie 1876 het Die Afrikaanse Patriot, die eerste Afrikaanse koerant, verskyn. Later het onder meer grammatika- en geskiedenisboeke, ’n spel- en leesboek, ’n woordeboek, gedigte en ander Afrikaanse leesstof gevolg. In 1896 is die eerste Afrikaanse taalkongres in die Paarl gehou.

Die Genootskappers en hul publikasies moes heelwat spot en teenkanting verduur, maar hulle het aangehou om Afrikaans as skryf- en kultuurtaal te bevorder.

En hulle werk het vrug gedra.

Vandag, meer as 150 jaar later, praat ons steeds Afrikaans. Ons skryf daarin. Ons sing daarin. Ons kinders leer daarin. Ons bid daarin. Ons vertel ons geskiedenis daarin.

By die Orania Bewaringstigting glo ons dat die bewaring van ons erfenis ook die bewaring van ons taal insluit. Want wanneer ons Afrikaans bewaar, bewaar ons veel meer as woorde – ons bewaar iets van die geloof, kultuur en geskiedenis van ons volk.

08/08/2026

8 Augustus 1938: Toe die Simboliese Ossewatrek 'n vlam in ons volk aangesteek het.

Op 8 Augustus 1938 het sowat 25 000 mense in Kaapstad byeengekom om iets besonders te beleef. By die Jan van Riebeeck-standbeeld het die Simboliese Ossewatrek vertrek – nie as 'n gewone optog nie, maar as 'n herlewing van die Groot Trek, presies honderd jaar later.

Soos die tien ossewaens deur die land getrek het, het duisende mense hulle op elke dorp en langs die roetes ingewag. Feesvierders het Voortrekkerdrag aangetrek, mans het hul baarde met trots gedra en sommige het selfs te perd saam met die waens beweeg. Teen laatmiddag is uitgespan, kampvure aangesteek en volksliedere het oor die veld weerklink. Mense het saam na toesprake geluister waarin die geskiedenis van die Groot Trek en die besondere rol van die Afrikanervrou in die opbou van die volk beklemtoon is.

Wanneer die waens 'n dorp bereik het, het die hele gemeenskap deel geword van die fees. Konserte, boeresport, volkspele en die sing van volksliedere het die dag gevul, terwyl die vlae van die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Republiek van die Oranje-Vrystaat gehys is. Op sommige plekke is spesiale kerkdienste gehou, paartjies is in die huwelik bevestig en babas is gedoop. Die Voortrekkerbeweging het ook 'n fakkelloop van Kaapstad na Pretoria gereël as deel van die eeufeesvieringe.

Die herdenking het ook tasbare spore nagelaat. Op verskeie dorpe is strate na Voortrekkerstraat hernoem en gedenktekens op dorps- en kerkpleine onthul. By sommige monumente is die spore van die osse, waens en touleiers selfs in sement vasgelê – as 'n blywende herinnering aan die trek. Feesgangers kon ook kunswerke en gedenkitems aanskaf. Baie van hierdie voorwerpe word vandag nog as kosbare Africana bewaar.

Die Simboliese Ossewatrek het 'n golf van trots soos 'n vlam deur Afrikanergemeenskappe laat spoel. Deur koerantberigte, tydskrifte en die jong Afrikaanse radiodiens is die vlam van die trek na elke uithoek van die land gedra. Vir baie Afrikaners was dit 'n tyd waarin die fokus vir 'n oomblik van politieke verskille verskuif het na dit wat hulle gedeel het: hul geskiedenis, kultuur en 'n gemeenskaplike erfenis.

Vandag herinner die Simboliese Ossewatrek ons daaraan dat 'n volk se geskiedenis nie net in boeke leef nie, maar ook in sy gedenktekens, museums, voorwerpe en verhale. Dit is juis hierdie erfenis wat die Orania Bewaringstigting met sorg bewaar, sodat toekomstige geslagte hul geskiedenis kan ken, verstaan en waardeer.

25/07/2026

24/07/2026

24 Julie 1964 – Die bomontploffing by Johannesburg-stasie
Op die middag van 24 Julie 1964 het 'n tas vol dinamiet en petrol in die hoofsaal van die Johannesburgse spoorwegstasie ontplof. Die ontploffing het plaasgevind net voordat die aandspits begin het, toe honderde pendelaars deur die stasie beweeg het.

Die 77-jarige Ethel Rhys is in die ontploffing dood. Haar 12-jarige kleindogter, Glynnis Burleigh, is ernstig beseer en vir die res van haar lewe vermink. Nog 22 mense, onder wie verskeie kinders, is met brandwonde en ernstige beserings in die hospitaal opgeneem. Ooggetuies het vertel van mense wat deur die vlamme omring is, stukkende glas oral en tonele van paniek. Jare later is vertel dat Glynnis na Londen verhuis het. Volgens oorlewering wou Nelson Mandela ná 1994 persoonlik om verskoning vra vir wat met haar gebeur het. Die uiteindelike uitkoms daarvan is egter onbekend.

Die bom is geplant deur die 28-jarige Frederick John Harris, 'n skoolonderwyser, anti-apartheidsaktivis en lid van die African Resistance Movement (ARM). Hoewel die organisasie hom daartoe verbind het om nie mense as teikens aan te val nie, het Harris 'n telefoniese waarskuwing aan koerante en die Spoorwegpolisie gestuur. Die bom het egter tussen agt en dertien minute later ontplof voordat die stasie ontruim kon word. Waarom die waarskuwing nie betyds tot 'n ontruiming gelei het nie, bly tot vandag toe die onderwerp van historiese debat.

Harris is skuldig bevind aan moord en op 1 April 1965 gehang. Hy was die enigste wit persoon wat gedurende die apartheidsera vir 'n politieke misdryf tereggestel is.

Die bomontploffing by Johannesburg-stasie bly een van die tragiesste en mees omstrede voorvalle van die 1960's.

21/07/2026

Kom beleef die wonder van die skepping op 25 Julie by die Orania Sportgronde!

Pak jou kampstoel, warm kombers, mus en verkyker in en kom aanskou die majesteit van die skepping van ons Almagtige God.

🎟️ Kaartjies beskikbaar by Orania Poskantoor of aanlyn:
- https://bewaarorania.co.za/sterrekyk
* Volwassenes – R60
* Studente – R40
* Kinders – R20