31/12/2025
Preah Vihear (ព្រះវិហារ) - Bố tát đường (ឧបោសថាគារ/ Uposathāgāra) trong văn hóa Phật giáo người Khmer
Bố tát đường, còn gọi là chánh điện, là công trình dùng để chư Tăng hội họp và thực hiện các Tăng sự; ngày nay người Khmer quen gọi là Preah Vihear (ព្រះវិហារ). Chánh điện được thiết lập bởi kiết giới (sīmā), tạo thành một giới trường — không gian thiêng liêng biệt lập để hợp thức hóa các Tăng sự theo đúng Giới luật của Phật giáo.
Trong văn hóa Khmer, Preah (ព្រះ) là từ có nguồn gốc từ tiếng Phạn Vara (वर), hàm ý sự “tuyệt hảo”, “linh thiêng” và “tối thượng”. Đây là tiền tố chỉ dùng cho những đối tượng ở ngôi vị cao nhất: Đức Phật, thần linh, nhà vua hoặc những đối tượng thiêng liêng. Việc sử dụng danh xưng này khiến chánh điện không đơn thuần chỉ là nơi chiêm bái, mà trở thành một nơi chốn thiêng liêng, phản ánh sự kính ngưỡng tuyệt đối của Phật tử Khmer, xem đó là nơi Đức Phật và chư Thiên thực sự hiện diện và ngự trị.
Trong truyền thống Phật giáo Ấn Độ và Tích Lan, các nghi thức đảnh lễ tưởng nhớ Đức Phật thường tập trung vào bảo tháp (chứa xá-lợi) hoặc Phật điện. Ngoài ra còn có các sảnh đường lớn trong quần thể (hoặc trong các hang) được dùng làm nơi bố tát. Ở Tích Lan, các tòa nhà riêng biệt gọi là uposatha-ghara bắt đầu được xây dựng chỉ để làm lễ Bố tát — tức độc lập với Phật điện (có thể hiểu như chánh điện ngày nay).
Khi Phật giáo Theravāda phát triển tại các quốc gia như Campuchia, Thái Lan…, nhu cầu tín ngưỡng và tụ họp của cộng đồng (tăng đoàn và cư sĩ) đã thúc đẩy sự phát triển của chánh điện (vihear). Ở Đông Nam Á, tượng Phật trong Phật điện dần trở thành trung tâm sùng bái; chánh điện vì thế được chú trọng xây dựng quy mô hoành tráng, và Tăng đoàn thường thực hiện các nghi lễ quan trọng tại đó để thể hiện sự trang nghiêm. Các tòa chánh điện trở thành trung tâm của ngôi chùa — nơi thực hiện Tăng sự và nơi chiêm bái, đảnh lễ Đức Phật của phật tử.
Trong văn hóa Phật giáo Khmer, các bia sima (សីមា / sīmā) đóng vai trò quyết định yếu tố thiêng liêng của chánh điện. Giới luật không chỉ là khái niệm trừu tượng mà được “vật chất hóa” thành các cột mốc ranh giới hữu hình. Theo truyền thống, trong một trú xứ (āvāsa / chùa) kiết giới được ấn định để xác định phạm vi nơi chư Tăng có thể thực hiện các Tăng sự; đó là lý do chánh điện thường là công trình trung tâm, có thẩm quyền “thánh hóa” sức mạnh và sự đoàn kết của tăng đoàn.
Trong ảnh là chánh điện chùa Chùa Pitaka Tyaram Knong Srok (វត្តបិដកត្យារាម ក្នុងស្រុក), còn gọi là Chùa Qui Nông, tọa lại tại huyện Châu Thành - Trà Vinh cũ. Từ quan sát và tư liệu, chùa có thể được dựng trên một ngôi đền Hindu giáo (Linga được tìm thấy trong khuôn viên chùa). Trước khi chùa hình thành, nơi đây là một khu rừng rậm rạp trên giồng cát cao trải dài. Hai bên giồng là vùng đất trũng thấp, mọc đầy cây mắm và các loại cây rừng chen chúc nhau, không có đất trống để canh tác. Sau đó, Hòa thượng Preuk (ព្រឹក្ស) đã đến hoằng pháp ngay tại vị trí ngày nay của chùa. Ngài vận động các thiện nam tín nữ, già trẻ cùng chư Tăng khai hoang dựng chùa ngay giữa rừng. Vì chùa nằm sâu trong vùng, nên mới có tên là "Vot Knong" (វត្តក្នុង) - Chùa Trong hay "Vot Knong Srok" (វត្តក្នុងស្រុក) - Chùa Trong Sóc.
