25/10/2026
MƯỜI THÁNH ĐƯỜNG NGHỆ THUẬT NGA
ДЕСЯТЬ ЗАНАВЕСЕЙ — ДЕСЯТЬ МИРОВ РОССИЙСКОЙ СЦЕНЫ
Khi cánh màn nhung đỏ thẫm còn khép hờ, khi ánh sáng trong khán phòng chậm rãi tắt dần, khi hàng trăm con người xa lạ bỗng cùng nín lặng trong một khoảng tối mênh mông, chính là khoảnh khắc một nước Nga (Россия) hiện lên — không qua những con số hay những trang sử, mà bằng một hơi thở rất khẽ, rất riêng: hơi thở diệu kỳ của thánh đường nghệ thuật.
Ở đất nước này, nhà hát chưa bao giờ chỉ là một tòa nhà có mái vòm và những hàng ghế xếp thành lối. Nó là nơi một dân tộc gửi gắm giọng hát, điệu múa, lời ca và cả những giấc mơ của mình, để rồi qua bao thế hệ, đúc kết thành một truyền thống rực rỡ đủ sức lay động những trái tim dù ở những phương trời xa xôi nhất.
Đứng ở vị trí biểu tượng, kiêu hãnh và bất biến giữa lòng Moskva (Москва), là Nhà hát Bolshoi (Большой театр). Cái tên Bolshoi mang nghĩa “Lớn”, nhưng sự lớn lao ấy không nằm ở những cột đá hay mái vòm đồ sộ, mà nằm trong từng thanh âm đã ngân lên nơi đây suốt hơn hai trăm năm — nơi opera và ballet Nga đạt đến độ chín, nơi tên tuổi bao nghệ sĩ, nhà soạn nhạc, biên đạo múa đã hòa tan vào chính lịch sử của nghệ thuật nhân loại.
Còn nếu Bolshoi là ánh hào quang của Moskva, thì Nhà hát Mariinsky (Мариинский театр) lại là hơi thở không thể tách rời của Saint Petersburg (Санкт-Петербург), thành phố của những đêm trắng và những công trình soi bóng xuống dòng Neva huyền thoại. Từ năm 1783, sân khấu ấy đã lặng lẽ chứng kiến bao thế hệ huyền thoại trưởng thành: Fyodor Chaliapin (Фёдор Шаляпин, 1873–1938), Anna Pavlova (Анна Павлова, 1881–1931), Vaslav Nijinsky (Вацлав Нижинский, 1889–1950), Galina Ulanova (Галина Уланова, 1910–1998), Rudolf Nureyev (Рудольф Нуреев, 1938–1993), Mikhail Baryshnikov (Михаил Барышников, sinh 1948)… Những cái tên ấy, khi được xướng lên, tự thân đã là một bản giao hưởng, khiến Mariinsky không còn là một nhà hát nữa, mà đã hóa thành một chương riêng, trang trọng và lấp lánh trong lịch sử nghệ thuật biểu diễn thế giới.
Rồi có một dòng chảy khác, trầm hơn, cổ hơn, mang tên Nhà hát Alexandrinsky (Александринский театр) — nơi cất giữ ký ức của kịch nói Nga. Năm 1756, dưới sắc lệnh của Nữ hoàng Elizaveta Petrovna (Елизавета Петровна, 1709–1762), đoàn kịch nhà nước đầu tiên của nước Nga đã cất tiếng chào đời; và từ cội nguồn xa xôi ấy, Alexandrinsky lớn lên, trở thành nhà hát quốc gia lâu đời nhất xứ sở này. Tòa nhà hiện tại, do bàn tay tài hoa của kiến trúc sư Carlo Rossi (Карло Росси, 1775–1849) dựng nên, mở cửa đón khán giả từ năm 1832, để rồi trên chính sân khấu ấy, những lời thoại của Nikolai Gogol (Николай Гоголь, 1809–1852), Alexander Ostrovsky (Александр Островский, 1823–1886), Ivan Turgenev (Иван Тургенев, 1818–1883), Leo Tolstoy (Лев Толстой, 1828–1910), Anton Chekhov (Антон Чехов, 1860–1904) đã vang lên, đã sống, đã khiến bao thế hệ khán giả phải rơi lệ hay bật cười.
Giữa Moskva, có một cuộc cách mạng thầm lặng đã diễn ra không phải trên đường phố mà ngay trên sân khấu — đó là câu chuyện của Nhà hát Nghệ thuật Moskva mang tên Chekhov (МХТ им. А. П. Чехова). Được Konstantin Stanislavsky (Константин Станиславский, 1863–1938) và Vladimir Nemirovich-Danchenko (Владимир Немирович-Данченко, 1858–1943) khai sinh năm 1898, nơi đây đã trở thành cái nôi của một lối diễn xuất mới, chân thật đến từng hơi thở. Cũng từ căn phòng tập nhỏ bé ấy, Hệ thống Stanislavsky đã vượt đại dương, để lại dấu ấn sâu đậm trên khắp các sân khấu và trường quay của thế giới.
Không xa đó là Nhà hát Vakhtangov (Театр имени Евгения Вахтангова), một tâm hồn nghệ thuật không chịu yên phận. Mở đầu từ tư tưởng của Yevgeny Vakhtangov (Евгений Вахтангов, 1883–1922), nơi đây kịch kinh điển và những thể nghiệm táo bạo của sân khấu hiện đại cứ thế đan cài vào nhau — khi là bi kịch nặng trĩu, khi là hài kịch tinh nghịch, khi lại là những tác phẩm đương đại còn nóng hổi hơi thở thời cuộc. Sáu không gian biểu diễn giữa lòng Moskva vẫn ngày ngày sáng đèn, và những đoàn lưu diễn vẫn miệt mài mang Vakhtangov đi khắp năm châu.
Ở St. Petersburg, có một sân khấu mang dáng dấp của cả một thời đại đã xa — Nhà hát Mikhailovsky (Михайловский театр). Mở cửa từ năm 1833 trong quần thể kiến trúc gắn liền với Cung điện Mikhailovsky, nơi đây vẫn giữ vẹn nguyên những tấm nhung đỏ thẫm, những mặt gương phản chiếu ánh nến, những khối pha lê lấp lánh và những phù điêu tinh xảo, như thể thời gian đã dừng lại ở đâu đó giữa thế kỷ XIX. Ấy vậy mà những đêm diễn opera, những đêm diễn ballet nơi đây vẫn tươi mới, vẫn đủ sức mê hoặc khán giả của thế kỷ hai mươi mốt.
Nhưng rồi có một tiếng nói khác cất lên, không hoài niệm đế chế mà đối thoại thẳng với thời cuộc — đó là Nhà hát Sovremennik (Современник). Ra đời năm 1956, cái tên ấy mang nghĩa “Người đương thời”, và ngay trong tên gọi đã ẩn chứa một lời tuyên ngôn: sân khấu phải sống cùng thời đại mình, không trốn tránh, không xa cách. Qua bao thập niên, Sovremennik đã trở thành một trong những sân khấu kịch nói có sức nặng nhất giữa lòng Moskva.
Gần đó, trên phố Malaya Dmitrovka, Nhà hát Lenkom Mark Zakharov (Ленком Марка Захарова) vẫn thắp đèn mỗi tối, mang theo dấu ấn không thể xóa nhòa của đạo diễn Mark Zakharov (Марк Захаров, 1933–2019) — người đã làm nên linh hồn cho nơi này. Từ năm 1927 đến hôm nay, Lenkom vẫn giữ cho mình một phong cách rất riêng, rất Moskva, giữa bao đổi thay của thời cuộc.
Thế nhưng ánh đèn sân khấu Nga đâu chỉ tỏa sáng nơi hai kinh đô. Giữa Siberia giá lạnh, nơi mùa đông kéo dài tưởng như bất tận, Nhà hát Opera và Ballet Novosibirsk – NOVAT (Новосибирский государственный академический театр оперы и балета) vẫn sừng sững vươn lên như một lời khẳng định cái đẹp có thể nảy nở ở bất cứ đâu. Đây là nhà hát âm nhạc lớn nhất nước Nga, với mái vòm nổi tiếng in bóng lên nền trời, và mùa diễn đầu tiên đã mở ra vào tháng 5 năm 1945, đúng vào thời khắc thiêng liêng khi tiếng súng ở châu Âu vừa lặng.
Và để khép lại hành trình, xin được quay về St. Petersburg, nơi Mariinsky vẫn đêm đêm sáng đèn, nơi opera và ballet vẫn hòa quyện trên cùng một sân khấu, nơi những thế hệ nghệ sĩ nối tiếp nhau không ngơi nghỉ. Nhưng lần trở về này, điều đọng lại không còn là một cái tên riêng lẻ nữa, mà là cả một truyền thống đã được âm thầm tiếp nối, từ đôi tay này sang đôi tay khác, từ sân khấu này sang sân khấu khác, như một ngọn lửa chưa từng tắt suốt mấy trăm năm.
Mười nhà hát, mười câu chuyện.
Bolshoi giữ ánh hào quang của ballet và opera. Mariinsky giữ chiều sâu của trường phái biểu diễn Nga. Alexandrinsky giữ ký ức của kịch nói. MKhAT giữ cuộc cách tân của Stanislavsky. Vakhtangov mải miết kiếm tìm những hình thức mới. Mikhailovsky lưu giữ vẻ thanh lịch của sân khấu đế quốc. Sovremennik đối thoại không ngừng với thời đại. Lenkom mang dấu ấn của một thế hệ đạo diễn tài hoa. NOVAT đưa sân khấu lớn vượt ngàn dặm đến tận Siberia.
Và phía sau tất cả những cái tên ấy, vẫn còn đó một sân khấu Nga không ngừng đổi thay nhưng chưa bao giờ đánh mất niềm tin rằng nghệ thuật có thể khiến con người được sống thêm một lần nữa, trọn vẹn và say đắm, trong những câu chuyện của người khác.
Rồi ánh đèn lại bật lên. Một diễn viên bước ra. Và trong vài giờ ngắn ngủi ấy, hàng trăm con người xa lạ cùng ngồi bên nhau, cùng cười, cùng lặng đi, cùng nín thở, cùng rơi nước mắt trước một câu chuyện mà ai cũng biết là hư cấu — nhưng những giọt nước mắt ấy thì lại hoàn toàn có thật.
Có lẽ, chính điều đó đã khiến sân khấu Nga sống mãi, qua bao thế kỷ vẫn chưa từng một lần tắt đèn.
Nước Nga – Những điều làm nên một đất nước | Bài 16/30
#Россия #ТеатрыРоссии
