Rato Machhindranath - Bunga Dyo

16/08/2026

भक्तपुरको पद्मपाणि लोकेश्वर, जसलाई लास्क द्यो (Laska Dyo) वा करुणामाया पनि भनिन्छ, भक्तपुरको एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण देवता हुन्।

यिनी अवलोकितेश्वर (करुणाका बोधिसत्त्व) को एक रूप हुन्, जसले आफ्नो हातमा कमलको फूल धारण गर्छन्। पौराणिक कथाअनुसार, लिच्छवी राजा नरेन्द्रदेवले रातो मच्छिन्द्रनाथ (करुणामाया) लाई नेपाल ल्याउने निर्णय गरेपछि, तीनवटा स्थान निर्धारण गरिएको थियो, र यो मन्दिर ती मध्ये एक हो।

मन्दिर भक्तपुर नगरपालिकाको इटाछें टोलमा अवस्थित छ, र स्थानीय घरहरूले घेरिएको छ। यसको इतिहास, धार्मिक महत्त्व, र कलात्मक सौन्दर्यले यो सम्पदालाई भक्तपुरको अमूल्य निधि बनाएको छ।

16/08/2026

15/08/2026

लगनखेलको बटुक भैरव

परिचय
बटुक भैरव भगवान् भैरव (शिवको उग्र रूप) को बाल स्वरूप मानिन्छ। “बटुक” शब्दको अर्थ नै “सानो बालक” हुन्छ। ललितपुरको लगनखेलमा रहेको यो मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाका महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाहरूमध्ये एक हो।

इतिहास र स्थापना
छैटौँ शताब्दीमा लिच्छविकालीन राजा अंशुवर्माले यो मन्दिर बनाएको भनिन्छ, जुन लगनखेलको लगं थुर (अशोक स्तूप) को पूर्वतर्फ अवस्थित छ। किंवदन्ती अनुसार, राजा अंशुवर्मा प्रयागको भ्रमणबाट फर्केपछि यसको स्थापना गरेका थिए।

मन्दिरको विशेषता
- यो एक तले धातुको छानायुक्त मन्दिर हो, जसमा भैरवको मूर्तिको सट्टा एउटा प्रस्तर (ढुङ्गा) लाई बटुक भैरवका रूपमा पूजिन्छ।
- गर्भगृहमा गणेश, कुमार र कुमारीका मूर्तिहरू पनि रहेका छन्।

14/08/2026

मि प्वा लाखे (Mi Pwa Lakhey / मिप्वाः लाखे) पाटन (ललितपुर) को नेवार समुदायको एक विशेष र मौलिक लाखे नाच हो। यसलाई “आगोवाला लाखे” पनि भनिन्छ किनकि नेपाल भाषामा “मि” को अर्थ आगो र “प्वाः” को अर्थ वाला हुन्छ। यो काठमाडौं उपत्यकाका अन्य लाखे नाचभन्दा फरक छ किनकि यसमा लाखेले मसालबाट वास्तविक आगो फुक्ने (आगोको मुस्लो निकाल्ने) गर्छ।
मुख्य विशेषताहरू
• लाखेले डरलाग्दो रातो मुकुण्डो (mask), जटा, घंघला र परम्परागत पोशाक लगाएर नाच्छ।
• योसँगै तिन्पाकुचा (Teenpakucha वा तीनपकुचा) नामको पात्र हुन्छ जसले हरियो लुगा लगाएर भ्यागुतोको रूपमा लाखेलाई जिस्क्याउँछ र लखेट्छ। यो पाटनको लाखे नाचको विशेष विशेषता हो जुन उपत्यकाका अन्य ठाउँमा कमै देखिन्छ।
• संगीतमा ढिमे बाजा आदि बजाइन्छ। लाखे शहरका पुराना बाटोहरू, टोल-टोल र चोकहरूमा घुम्दै आगो फुक्छ जसले नकारात्मक शक्ति र दुष्ट आत्माहरूलाई नष्ट गर्ने विश्वास गरिन्छ।

12/08/2026

सप्तपाताल पोखरी ललितपुर महानगरपालिका–१५, लगनखेल क्षेत्रमा रहेको ऐतिहासिक पोखरी हो। यसको पश्चिमतर्फ प्रसिद्ध अशोक स्तूप रहेको छ। यसको इतिहास निकै पुरानो मानिन्छ र यसलाई लिच्छविकालीन सम्पदाका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

पुरानो समयमा पोखरीमा टीकाभैरव क्षेत्रबाट राजकुलोमार्फत पानी ल्याएर जम्मा गरिन्थ्यो। यसले लगनखेल क्षेत्रको परम्परागत पानी व्यवस्थापन र वातावरणीय प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

समयक्रममा पोखरीको ठूलो भाग अतिक्रमणमा परेको थियो र त्यहाँ नमुना मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयको संरचना समेत बनेको थियो। सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि पोखरीको जग्गा सार्वजनिक सम्पदाका रूपमा पुनः स्थापित गर्ने प्रक्रिया अघि बढ्यो।

· सांस्कृतिक महत्त्व: यो रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। जात्राको अन्त्यमा यहाँ माछा छोड्ने विशेष अनुष्ठान गरिन्छ

· कानुनी लडाइँ: स्थानीयवासी पूर्ण स्थापितले २०६१ सालमा सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा दायर गरी २०७६ सालमा पोखरीको जग्गा फिर्ता गराउन सफल भए .

हाल यसको पुरानो स्वरूप पुनर्जीवित गर्ने काम भइरहेको छ। पुनर्निर्माणमा परम्परागत निर्माण सामग्री र प्रविधिलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

त्यसैले सप्तपाताल पोखरी केवल एउटा पोखरी होइन—यो ललितपुरको प्राचीन जलव्यवस्था, संस्कृति, सम्पदा र स्थानीय इतिहाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण धरोहर हो। ललितपुर महानगरपालिकाले पनि यसलाई आफ्नो प्रमुख पोखरी तथा सम्पदास्थलमध्ये राखेको छ।

10/08/2026

हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायले पवित्र मान्ने गुह्येश्वरी मन्दिर, बौद्ध धर्मका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेवार बौद्धहरूले यस स्थानलाई वज्रयोगिनी (विशेषगरी वज्रवाराही स्वरूप) सँग जोडेर हेर्छन्, र यसको महत्त्व धेरै गहिरो छ ।

पौराणिक आख्यान (स्वयम्भू पुराण): बौद्ध ग्रन्थ ‘स्वयम्भू पुराण’ अनुसार, काठमाडौं उपत्यका एक पौराणिक ताल थियो। त्यस तालमा एउटा स्वतः प्रकट भएको स्वयम्भू (आदि बुद्ध)को ज्योति स्वरूप कमल फुलिरहेको थियो । बोधिसत्व मञ्जुश्रीले उपत्यका सुकाउँदा, कमलको जरा भएको ठाउँमा ’गुह्येश्वरी’(गुप्त देवी) लाई दर्शन भएको थियो। यसैले गुह्येश्वरीलाई स्वयम्भूनाथ स्तूपको आधार (जरा) मानिन्छ, जुन सम्पूर्ण उपत्यकालाई पोषण गर्ने शक्तिको स्रोत हो ।

तान्त्रिक पहिचान: नेवार बौद्धहरूका लागि गुह्येश्वरी वज्रयोगिनीको एक विशिष्ट रूप हुन्। उनलाई नैरात्म्या (हेवज्र तन्त्रकी शक्ति) वा प्रज्ञापारमिता (बुद्धको ज्ञानको प्रतिमूर्ति) को रूपमा पनि चिनिन्छ । यो स्थानलाई तिब्बती भाषामा ’पाग्मो ङाल्चु’ (वज्रवाराहीको गर्भाशयको जल) भनिन्छ ।

स्थानीय पूजा (स्थानीयकरण): गुह्येश्वरी मन्दिरको मूल भित्र रहेको प्राकृतिक मुहान र त्यसमाथि राखिएको कलश नै बौद्धहरूका लागि पूजाको केन्द्र हो । यहाँको पानीलाई वज्रवाराहीको पवित्र र स्रावी शक्ति (जस्तै, जल, रज) को रूपमा लिइन्छ। भक्तजनहरू यो पानीलाई मुक्ति र आध्यात्मिक ज्ञान प्रदान गर्ने शक्तिको रूपमा सेवन गर्छन् ।

यो मन्दिरले हिन्दु र बौद्ध दुवैको आस्थालाई एकै ठाउँमा जोडेको छ। यहाँ देवीलाई एकै साथ हिन्दुकी गुह्येश्वरी/शक्ति र बौद्धकी वज्रयोगिनी/नैरात्म्याको रूपमा पूजा गरिन्छ, जसले नेपालको अद्वितीय सांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुतालाई दर्शाउँछ ।

यसरी, गुह्येश्वरी केवल एक शक्तिपीठ मात्र नभई, वज्रयान बौद्ध धर्मको एक जीवन्त शक्तिकेन्द्र पनि हो।