19/10/2024
Við upphaf níundu aldar réðu yfir nyrsta hluta Skotlands ættflokkur Pikta sem sjálfir nefndu sig Kata (Cat,Chat, Catt) Land sitt nefndu þeir Gallaibh eftir hernám norrænna manna en það þýðir á gelísku "meðal ókunnugra". Konungsríki þeirra náði einnig til Hjaltlandseyja sem hétu þá á gelísku, málinu sem Katar mæltu á, Innse Chat (eyjur Kata) sem síðan varð að Shetland Islands og hefur ekkert með "hjöltu" að gera.
Þegar að norrænir menn hófu að hernema Skotlandsstrendur nefndu þeir Gallaibh Katanes eftir íbúum landsins og ber svæðið það nafn enn eða Caithness.
Piktar sem hurfu sem þjóð á dularfullan hátt á seinni hluta níundu aldar, skildu eftir sig tákn og myndmál á bautasteinum sem erfitt hefur reynst í að ráða. Eitt frægasta og algengasta tákn þeirra er piktíska dýrið. (sjá mynd) Þar tel ég að komin sé stílfærð útgáfa af hinu fornfræga Loch Ness skrímsli.
Nokkru sunnar við Katanes á Skotlandi er vatnið Loch Ness þar sem frægasta vatnaskrímsli veraldar er sagt eiga heima. Þjóðsagan um það er mjög gömul en elstu heimildir um skrímslið er að finna í Ævisögu heilags Columba (565) eftir munkinn Adomnán, sem rituð var seint á 6. öld.
Víkur nú sögunni heim til Íslands því í Landnámabók segir svo;
"Svartkell hét maður katneskur; hann nam land fyrir innan Mýdalsá milli (og) Eilífsdalsár og bjó að Kiðjafelli fyrst en síðan á Eyri." Sá bær er nefndur eftir eyri þeirri hinni miklu Hvalfjarðareyri, sem nær langt út í Hvalfjörð. Rétt handan eyrarinnar er nes það sem heitir Katanes og Svartkell hefur trúlega gefið nafn. Tjörn á nesinu var nefnd Katanestjörn sem ræst var fram en er nú afturgengin samkvæmt nýfengnum heimildum.
Svartkell lét sér ekki nægja að nefna staði eftir heimaslóðum sínum á Skotlandi heldur flutti hann einnig með sér, beint aðe óbeint sögurnar, því í Katanestjörn bjó skrímsli. Þegar að sögur tóku að berast hingað löngu seinna, af Loc Nes skrímslinu seint á 18 öld en það sást eftir langan dvala árið 1871, vöknuðu sögurnar af aftur af Katanesdýrinu sem sást oft á árunum 1874 til 1876.
Til er nokkuð greinargóð lýsing á Kataness-óvættinum og er hún svona:
"það er á stærð við þrévett naut, aflangt nokkuð með langan haus og hala afar mikinn, á að giska þriggja álna langan, hvítleitt um búkinn, en hausinn rauður. Það hafði s*x stórar klær á hverjum fæti eða löpp, en fæturnir stuttir, kjafturinn ákaflega mikill og framtennur fjórar í, miklar og hvassar, eyru hafði það lafandi, en þó sáu menn það reisa þau beint upp. Hvorki sáu menn hár né hreistur á húð þess, heldur því líkast sem hausinn og halinn væri húðlaus og sæi í rauða kvikuna. Það sögðu þeir, sem sáu dýrið í tjörninni, að það synti afarfljótt."
Piktinn Svartkell varð ættstór maður því Landnáma heldur áfram til að segja okkur af afkomendum hans : "Hans son var Þorkell faðir Glúms, er svo baðst fyrir að krossi: „Gott ey gömlum mönnum, gott ey ærum mönnum.“ Hann var faðir Þórarins, föður Glúms."
Í dag geta ófáir Íslendingar eflaust rekið ættir sínar aftur til Svartkells, Þorkels og Glúms og þar með til hinna herskáu Pikta í Skotlandi.
Fyrir botni Hvalfjarðar settist að annar Vestmaður; Írinn Ávangur sem einnig varð ættstór á Íslandi. Landnáma segir:
"Maður hét Ávangur, írskur að kyni; hann byggði fyrst í Botni. Þar var þá svo stór skógur, að hann gerði þar af hafskip. Hans son var Þorleifur, faðir Þuríðar, er átti Þormóður Þjóstarsson á Álftanesi og Iðunnar Molda-Gnúpsdóttur. Sonur Þormóðar var Börkur, faðir Þórðar, föður Auðunar í Brautarholti.Kolgrímur hinn gamli, son Hrólfs hersis, nam land út frá Botnsá til Kalmansár og bjó á Ferstiklu. Hann átti Gunnvöru, dóttur Hróðgeirs hins spaka. Þeirra börn voru þau Þórhalli, faðir Kolgríms, föður Steins, föður Kvists, er Kvistlingar eru frá komnir. Bergþóra var dóttir Kolgríms hins gamla, er átti Refur í Brynjudal."
Margir hafa hnotið um þá staðhæfingu að á Íslandi hafi vaxið nægilega stæðilegur skógur að hægt hafi verið að smíða úr honum hafskip. Auðvitað er skýringin sú að hafskip þau sem Írar smíðuðu og kallast curach (kʊɾˠəx) á N-Írlandi, kanói á S-Írlandi og á íslensku kúði, þurftu ekki gilda harðviðarplanka. Þeir voru gerðir úr viðarramma sem á voru strekktar húðir og slíkan ramma má gera hvort heldur úr birki, reyniviði eða blæösp. Til er líkan úr gulli af slíku skipi frá fyrstu e.K. öld þar sem gert er ráð fyrir 18 ræðurum, hefur siglutré, rá og reiða. Tim Severin sýndi fram á sjófærni slíkra fleyja þegar hann sigldi húðskipinu Brendan frá Írlandi til Íslands 1976.
