03/09/2026
ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ 11
ਜਿਦੋਂ ਨੰਦੀ ਦਾ ਮਰਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀ ਚਰਚਾ ਛਿੜੀ। ਜਗਸੀਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਕਈ ਉਹਦੇ ਪਿਉ ਵੱਲੋਂ ਲਗਦੇ ਦਰ-ਨੇੜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਆਏ। ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸੇਵਾ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅੱਡੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਜਾਲਖੀ ਮਲਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵੇਲ ਪੱਗਾਂ ਵਿਖਾਣੀਆਂ ਵੀ ਔਖੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੁੱਚੇ ਲੀੜੇ, ਪਸੇਰੀ-ਪਸੇਰੀ ਭਾਜੀ ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰੁਪਈਏ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਨਕਦ ਦਿੱਤੇ। ਅਜਿਹੀ ਹੁੱਬ ਨਾਲ ਮਰਨਾ ਅੱਜ ਤਾਈਂ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੌ ਘੁਮਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਏਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
"ਖਬਰੈ ਸਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕੜਾਹਾ ਦੱਬਿਆ ਥਿਆ ਗਿਆ।"
“ਐਨਾ ਖ਼ਰਚ ਤਾਂ ਭੈੜਿਆ, ਸਰਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਘਰ ਨ੍ਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੇ।”
"ਪਿਆ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਾਹੁੰਦਾ ਫਿਰੂ!"
"ਕੱਲੀ ਜਾਨ ਸੀ, ਨਾਲੇ ਬੁੜ੍ਹੀ ਕੰਜੂਸਾਂ ਦੀ ਪੜਦਾਦੀ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖਬਰੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਜੋੜਿਆ ਹੋਣੈ।”
ਪਰ ਅਸਲ ਗੱਲ ਦਾ ਭੇਤ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਈ ਪਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਤੀਜਾ ਧੰਨੋ ਨੂੰ ਜਿਸ ਓਦੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਈ ਭੰਤੇ ਨੂੰ, ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੀ ਹੱਟੀਓਂ ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਪੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਛਿਪੇ ਭੰਤੇ ਨੇ ਧੰਨੋ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਈਏ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰਕਮ ਹੱਥ-ਉਧਾਰ ਫੜ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਧੰਨੋ ਦੇ ਸੱਤੀਂ ਕੱਪੜੀਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਵੇਲਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਜਗਸੀਰ ਦੇ ਆਏ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਛੱਪਰ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਹਨੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਪਤਾ ਕਰਨ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਅਜੇ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਪਿੱਠ ਮਸਾਂ ਲਾਈ ਸੀ ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਈ ਭੰਤੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਹਲਕੀ ਕੁੱਤੀ ਵਾਂਗ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾ ਪਈ। ਦੋ ਦਿਨ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜਗਸੀਰ ਕੋਲ ਈ ਰਿਹਾ मी।
"ਇਹ ਤੂੰ ਰੱਖ ਕੀ ਫੜਿਐ?" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਧੰਨੋ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇ ਘਰ ਐਂ ਈ ਫਕਣੋਂ ਤਾਂ ਉਂ ਈ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇ, ਛੇਤੀ ਸਿਆਪਾ ਨਿਬੜੂ ਐਂ ਕਾਹਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆ-ਖੁਆ ਕੇ ਫੂਕਦੈਂ?”
ਧੰਨੋ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅੱਗੋਂ ਕੁਝ ਹਿਰਖ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਤੇ ਭੰਤਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਹ ਲੈਣਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਕੀਤਾ ਇੰਜ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਧੰਨੋ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤ-ਚੇਤਾ ਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੂਥੇ 'ਚ ਇੱਟ ਅੜ-ਗੀ ਹੋਣੀ ਐਂ?" ਹੋਰ ਤਮਕ ਕੇ ਧੰਨੋ ਬੋਲੀ, "ਜੇ ਤੇਰੇ ਅਰਗੇ ਘਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜੈਦਾਤਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਜਾਣ।... ਤੇਰੇ ਅਰਗਿਆਂ ਦੇ ਈ ਪੁੱਤ-ਪੋਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਸ ਗੌਂਦੇ ਨ੍ਹੀਂ ਥੱਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾ!"
ਪਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਧੰਨੋ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਦੀ ਮੰਜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਢਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ, ਖੜੋਤੀ ਫੇਰ ਬੋਲੀ:
“ਉਹ ਕੁੱਤੀ ਜਾਤ, ਜਿਹੜਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਜੂੰ ਨ੍ਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸੌ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਧਾਰ ਫੜ ਕੇ, ਤੇ ਆਵਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਨਾ ਪੁੱਛੇ।... ਜੇ ਤੈਂ ਏਹੋ ਖੇਹ ਅਡੌਣੀ ਐ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗਲ ਗੂਠਾ ਦੇ ਦੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖਫਣੀ ਠੂਠਾ ਲਿਆ ਤੇ, ਫੜ ਕੇ ਦਰ-ਦਰ ਮੰਗਦੀ ਤਾਂ ਫਿਰੂੰ- ਨਾਲੇ ਤੇਰੀ ‘ਸੋਭਾ’ ਹਊ, ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਪਿੰਡੀਂ।”
ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਈਏ ਵਾਲਾ ਭੇਤ, ਤੇ ਧੰਨੋ ਦੀ ਅਸਹਿ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਆਖੀ 'ਸੋਭਾ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਦਰ ਛਿੱਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਦੀ ਆਤਮਾ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਣੀਉਂ ਬਾਹਰ ਆਈ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫ਼ੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਕੇ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ "ਜਾਹ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿ ਕੁੱਤੀਏ! ਤੇਰੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਕਰ ਦੂੰ...।" ਪਰ ਉਹਦੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੀ ਪੀੜ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਸੂਈਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭੀ ਤੇ ਉਹਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਇਹ ਪੱਛੀ ਗਈ। ਪਰ ਜੀਭਫੇਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲੀ।
"ਆ ਚੱਲੀਏ ਬੇਬੇ। ਜੇ ਇਹਨੇ ਇਹੋ ਕੁਸ਼ ਕਰਨੈਂ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਾ ਥਿਆਉ।" ਪਿੱਛੇ ਖੜੋਤਾ ਭੰਤਾ ਬੋਲਿਆ, "ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਇਹਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਨੀਂ ਗੌਲਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਇਹ ਨੇੜਿਓਂ ਲੱਗਦੇ?"
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੱਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਦੀ ਪੀੜ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ, ਪਰ ਬੋਲ ਉਹ ਤਾਂਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਸਕਿਆ।
"ਕੁਸ਼ ਲਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਐਂ ਕਰਦਾ?" ਧੰਨੋ ਨੇ ਹੋਰ ਸੜ-ਭੱਜ ਕੇ ਆਖਿਆ।
"ਜੋ ਹੋਉ ਉਹ ਕਰਾਂਗੇ ਈ, ਹੋਰ ਹੁਣ ਏਸ ਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤਾਂ ਨੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਨੂੰ ਲਾਂਬੂ ਲੈਣ ਦੀ ਧਾਰੀ ਫਿਰਦੇ।"
ਤੇ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਕੂਇਆ ਤਾਂ ਧੰਨੋ ਨੇ ਕੁਝ ਦਾਬੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੀਟਰ ਬਣਿਆਂ ਪਿਐਂ, ਪਰ ਕੰਨ ਖੋਲ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈ: ਜੇ ਏਹੋ ਕੁਸ਼ ਡਰਨੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੰਡ ਦੇ। ਨਾਲੇ ਵੰਡ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੀ ਆਵਦੀ ਚਾਰ ਘੁਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਉ, ਉਹਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵੰਨੀਓਂ ਚਾਹੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫਕ-ਦੀਂ ਤੇ ਫੇਰ ਜਾਂਦਾ ਰਹੀਂ ਓਸੇ ਔਤਰੇ ਕੋਲ! ਦੋਹੇਂ ਕੱਠੇ ਪਕਾਇਆ ਕਰਿਓ ਤੇ ਖਾ ਛੱਡਿਆ ਫਰਿਓ। ਨਾਲੇ ਫ਼ੀਮ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਹੋਰ ਵੈਲ ਤੈਨੂੰ ਸਖਾ-ਦੂ ਦੋਹਾਂ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਚੰਗੀ
ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਧੰਨੋ ਏਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਕੈੜੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਆਖੇਗੀ, ਇਹਦਾ ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਧੰਨੋ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨੋਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣੀ, ਪਰ ਹਰ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਝੁਕ ਕੇ ਨਬੇੜਨ ਦੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਦਤ ਨੇ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵਧਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਸੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਪਾਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਗਲ ਉੱਕਾ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪਥਰਾ ਗਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ । ਏਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਧੰਨੋ ਨੇ ਹੋਰ ਕੀ ਬਕੜਵਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਉਹ ਤੇ ਭੰਤਾ ਮੁੜ ਗਏ।
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਿਆਸਰੇ ਛੱਪਰ ਹੇਠ ਪੁਰਾਣੀ ਰਜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਈਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਰ-ਸਾਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਿੰਨ੍ਹਦੀ ਕਹਿਰਾਂ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਰਜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਛੱਪੜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਉਂ ਸਰ ਦੇ ਲਮਕਦੇ ਫਲਸੂੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ-ਦੀ ਚਮਕੀਲੇ ਦੋ ਤਾਰੇ ਦਿੱਸੇ। ਕਿੰਨਾ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਨਿਗ੍ਹਾ ਟਿਕਾ ਕੇ ਝਾਕਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹ ਅਕਦੇ ਤਾਰੇ ਰੀਠਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਇੰਜ ਸਿੱਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਬਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ: ਪਰ ਬੈਠਿਆਂ ਇਹ ਸੇਕ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਹ ਰਜਾਈ ਦੀ ਬੱਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੋਤਾ ਤੇ ਸਤੇ-ਸਿੱਧ ਈ ਪੈਰੀਂ ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਠੰਡ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਗੋਡੇ ਤਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਰ ਉਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਪੀੜ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸੇਕ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲੋਂ ਏਨੀ ਘੱਟ ਗਈ ਕਿ ਇਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੱਤਾਂ ਧਰੀਕਦਾ, ਛੱਪੜ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੇ
ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪਿਆ।
ਰਾਤ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਏਡੀ ਸੰਘਣੀ ਚੁੱਪ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤਾਈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਏਸ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੜੀ ਓਪਰੀ ਉਦਾਸੀ ਸੀ, ਜੋ ਏਸ ਪੋਹ-ਮਾਘ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਂਗ ਉਹਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚ ਲਹਿ ਕੇ ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਵੀ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਲਗਦਾ ਸੀ।
ਵਿਹੜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਿੰਦ ਖੜੋ ਗਿਆ। ਸਿਰ ਉਤਾਂਹ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਤਰਦੀ ਜਿਹੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੋਰਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਕੋਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ ਤੇ ਫੇਰ ਓਵੇਂ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਮੰਡੀ ਵਾਲੀ ਪਹੀ ਵੱਲ ਭਉਂ ਗਿਆ।ਤੇਰ੍ਹਾਂ
ਨੰਦੀ ਦੇ ਮਰਨੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਗਸੀਰ ਜਿੱਧਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਉਹਨੂੰ ਲੋਕ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੇ। ਨੰਦੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਿੱਘੇ, ਕੂੰਨੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਸੁਹਿਰਦ ਬੁੱਢੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਦੇ। ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਦੋਂਹ-ਚਹੁੰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਸੰਗ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਕਿ ਮੁੜ ਉਹ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘਰੋਂ ਈ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ।
ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਨੰਦੀ ਦਾ ਸੱਥਰ ਵਿਛਿਆ ਰਿਹਾ, ਓਨੇ ਦਿਨ ਰੌਣਕੀ ਆ ਕੇ ਜਗਸੀਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਣਾਂ-ਮਕਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਰਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਕਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਦੀ ਤਬੀਅਤ ਵੀ ਕੁਝ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨ ਉਹ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਰੌਣਕੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਜਗਸੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏਗਾ। ਉਹ ਆਥਣ ਤਾਈਂ ਉਹਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਥਣੇ ਰੌਣਕੀ ਆਪ ਓਧਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।
"ਕਿਵੇਂ ਐਂ, ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਤਕੜੇ?' ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਆ ਰੌਣਕਾ।” ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਚਾਅ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। “ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਤਕੜਾ ਈ ਐ, ਐਵੇਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਈ ਨ੍ਹੀਂ ਮੰਨਿਆਂ।”
“ਹੁੰਦਾ ਈ ਐ,” ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
"ਜਦੋਂ ਵੱਲ ਨਾਲੋਂ ਚੂੰਆਂ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂਹ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਦੈ, ਤੇ ਬੰਦਾ ਤੂੰ ਸਿਆਣੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਬਿਔਂਦੈ। ਅੱਛਾ ਉਹਦੀ ਰਜਾ, ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਜੋਰ ਐ, ਡਾਢੇ ਮੂਹਰੇ!”
ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਿੰਦ ਕੁ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਰਹੇ ਤੇ ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਰੌਣਕੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਓਸੇ ਪਲ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੂਹੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ:
"ਤੇ ਸੱਚ ਰੋਟੀ ਰਾਟੀ?”
"ਭੁੱਖ ਈ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗੀ।"
"ਹੇ-ਖਾਂ, ਕਮਲਾ।" ਉਹਨੂੰ ਨਿਆਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਝਿੜਕ ਕੇ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਅੰਨ ਦੀ ਦਿਹ ਐ; ਐਂ ਕਿਤੇ ਗਏ ਮੁੜ ਔਂਦੇ ਐ? ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਜੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁਸ ਨ੍ਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਗਸਿਆ! ਮੈਂ ਲਿਔਨੈ ਰੋਟੀ; ਆਵਦੀਆਂ ਵੀ ਪਕੌਣੀਆਂ, ਦੋ ਤੇਰੀਆਂ ਲਾਹ ਲੂੰ ।"ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਰੌਣਕੀ ਦੇ ਅਪਣੱਤ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਅਹੁੜੀ।
"ਸੱਚ ਇੱਕ... ਮੈਂ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਿਆ”, ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਰੁਕ ਕੇ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਈ ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਆਖਿਆ, “ਭਾਨੀ ਆਂਹਦੀ ਸੀ, ‘ਉਹਨੂੰ ਆਖੀਂ ਕਿਤੇ ਖੜਾ ਖੜੋਤਾ ਗੇੜਾ ਮਾਰ-ਜੇ। ਓਦਰਿਆ ਹੋਣੈ, ਐਨੇ 'ਚ ਚਿੱਤ ਹੌਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ ਬੰਦੇ ਦਾ"
ਫੇਰ ਉਹ ਬਿੰਦ ਕੁ ਚੁੱਪ ਕੀਤਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਲੋਅ ਫੁੱਟਦੀ ਜਾਪੀ। ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਉਹ ਓਵੇਂ ਖੜੋਤਾ ਆਪਣੀ ਖੋਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਟੋਂਹਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਜਗਸੀਰ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਦਿਆਂ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ:
"ਜਾ ਆਈ, ਮਿਲ ਗਿਲ ਕੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੈ। ਚੰਗਾ ਮੈਂ ਚਲਦੈਂ। ਘਰੇ ਰਹੀਂ, ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਬਸ ਹੁਣੇ ਆਇਆ ਸਮਝ।”
ਤੇ ਜਦੋਂ ਰੌਣਕੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾ ਈ ਹਨੇਰਾ ਜਾਪਿਆ। ਉਸ ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ। ਉਹਨੂੰ ਟੰਗਣੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਪਾਟੀਆਂ-ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ ਤੇ ਜੁੱਲੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੇ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਦੀਵਾ ਬਾਲਣ ਲਈ ਡੱਬੀ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਡੱਬੀ ਨਾ ਥਿਆਈ। ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ, ਛਿਪਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਮਾੜੀ-ਮਾੜੀ ਲੋਅ ਅਜੇ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਬਿੰਦ ਕੁ ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਖੜੋਤਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਬੂਹਾ ਭੇੜਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ, ਮੰਡੀ ਵਾਲੀ ਪਹੀ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਛਪੜੀ ਕੋਲ ਅੱਪੜਿਆ ਤਾਂ ਚਾਣਚੱਕ ਇੰਜ ਖੜੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਤੱਕਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਠੇ ਮਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸੇ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛਪੜੀ ਸੀ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਰਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਣਕ, ਝੱਲ ਦਾ ਝੱਲ, ਲੱਕ-ਲੱਕ ਤਾਈਂ ਹੋਈ ਇੰਜ ਪੱਧਰੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਕਤਰ ਕੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਕਣਕ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ ਤੇ ਫੇਰ ਛਪੜੀ ਵੱਲ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਛਪੜੀ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ-ਥੱਲੇ, ਥੋੜਾ ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲੇ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਕਾਹੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ । ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਗੰਧਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੜਾ ਓਪਰਾ-ਓਪਰਾ ਲੱਗਿਆ। ਏਥੇ ਖੜੋਤਿਆਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਰਾ-ਚੜਾ, ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੰਡੋਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ: ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਹ ਉਤਾਂਹ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ; ਉਤਾਂਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਹਿੱਕ ਭਾਰੀ-ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਓਥੋਂ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਉਤਰਾ-ਚੜਾ ਕਰਕੇ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਭਾਰਾ-ਭਾਰਾ ਹੋਇਆ ਲਗਦਾ ਸੀ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰਨੀ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਵੱਡੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਨਿੱਕੀ-ਨਿੱਕੀ ਵਾੜ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਉਹਨੇ ਛੱਪਰ ਹੇਠਾਂ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ, ਓਥੇ ਕੋਈ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਿਆ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤੋਂ-ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਗਲ਼ੀ ਜਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੁਕ ਗਏ, ਪਰ ਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਬੂਹੇ ਤੱਕ, ਕੁੱਲ ਦੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਉਹਤੋਂ ਖਾਸੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਿਣ-ਮਿਣ ਪੈਰ ਧਰਦਾ, ਉਹ ਇੰਜ ਬੂਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਬਲ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਬੂਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਦਿੱਸੀ ਤੇ ਨਾਲੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਰੌਲਾ ਸੁਣਿਆਂ। ਉਹਦੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ ਤੇ ਫੇਰ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਦਲ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ।
"ਕੁੜੇ ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਬਹੂ!... ਨੀ ਮੇਲੋ ਦੀ ਬੇਬੇ!”
ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ, ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਨਿੱਕੇ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਕਾਕੇ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀਂ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਗ੍ਰਹਿਣੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਧੁਆਂਖਿਆ ਗਿਆ। ਬੂਹੇ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਇੰਜ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦਾ ਪੈਰ ਅੰਗਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਓਥੋਂ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।
"ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਰ ਚੌੜ-ਚਪੱਟ ਕਰਕੇ ਕਿੱਧਰ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ?” ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਈ ਬੈਠੇ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬੂਹੇ ਵੜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਰ ਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਡੀਕਦੇ ਨੂੰ।”
ਪਰ ਜਗਸੀਰ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ।
"ਲੈ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈ," ਰੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੋਣਾ ਉਹਦੇ ਮੂਹਰੇ ਧਰਦਿਆਂ ਰੌਣਕੀ ਬੋਲਿਆ, "ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਈ ਐ।”
"ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਾਂ ਰੌਣਕਾ ਜਮ੍ਹਾ ਭੁੱਖ ਨ੍ਹੀਂ।" ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ।
"ਹੇ-ਖਾਂ!" ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। "ਭੇੜਿਆ ਕੀ ਜੁਆਕਾਂ ਆਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੈਂ? ਐਂ ਰੋਟੀ ਛੱਡਿਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ वैरीभे, बला?"
ਜਗਸੀਰ ਬੇ-ਵੱਸ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਰੌਣਕੀ ਰੋਟੀਆਂ
ਉਸ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੋਲਾ ਭਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਜਗਸੀਰ ਵਿੰਗੀਆਂ ਤੇ ਕੱਚੀਆਂ-ਪਿੱਲੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਤੁੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਸ ਇੱਕ ਰੋਟੀ ਨਿਘਾਰ ਲਈ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਪੋਣੇ ਵਿੱਚ ਵਲੇਟ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਦੇ ਮਗਰ ਆਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਸ ਆਖਿਆ:
"ਆਹ ਤੜਕੇ ਖਾ-ਲੂੰ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਈ..."
"ਵਾਹ ਬਈ ਵਾਹ!” ਕੁਝ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਕੁਝ ਰੋਸ ਨਾਲ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਈ ਟੋਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੱਚੀਂ ਜਾਰ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਟਪਾ'ਤੀ।"
ਪਰ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਰੌਣਕਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਈ ਪੈ ਜਾ; ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।"
"ਲੈ ਐਥੇ ਪੈ ਜਾਨੈਂ; ਓਥੇ ਕੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਦੱਬੀਆਂ, ਬਈ ਰਾਖੀ ਪੈਣਾ ਪਊ।" ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖੂੰਜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮੰਜੀ ਡਾਹ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਰੌਣਕੀ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੀ ਸੰਤੋ ਗਈ ਸੀ ਉਹਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਤਸੱਲੀ ਭਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ।
"ਜਗਸਿਆ, ਬੰਦੇ ਦਾ ਬੰਦਾ ਈ ਦਾਰੂ ਐ।” ਟੰਗਣੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜੁੱਲੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਸੁਟਦਿਆਂ ਰੌਣਕੀ ਬੋਲਿਆ, "ਕੱਲਾ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਊਂ ਓਦਰ ਕੇ ਮਰ-ਜੇ।"
"ਹੂੰ।” ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ 'ਹਾਂ' ਮਿਲਾਈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਟੰਗਣੇ ਤੋਂ ਰਜਾਈ ਲਾਹ ਕੇ ਰੌਣਕੀ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆ ਤਾਂ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਰੌਣਕਾ ਕਦੇ ਸੰਤੋ ਫੇਰ ਯਾਦ ਨ੍ਹੀਂ ਆਈ?”
ਰੌਣਕੀ ਇੱਕ ਬਿੰਦ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਫੇਰ ਉੱਭੜਵਾਹਾ ਈ ਬੋਲਿਆ, "ਜਾਦ ਆ ਛੱਡ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ !" ਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ-ਬੋਲਦਿਆਂ ਬਿੰਦ ਕੁ ਉਹ ਫੇਰ ਰੁਕਿਆ; ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਏਡੀ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਵੀ ਨਾ ਆਈ। "ਸੰਤੋ ਦੇ ਕੀ-ਕੀ ਦੁੱਖ ਫਰੋਲਦੈਂ ਜਗਸਿਆ, ਮਾਰ ਕੇ ਸਿੱਟ-ਗੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਕੇ ਧਰ-ਗੀ, ਕੱਖ ਨ੍ਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਵਹਿਲ ਨੇ ਉਹਦੇ ਹਿਜਰ ਨੇ ਤਾਂ, ਪਿੰਤਾ ਈ ਸਾੜ 'ਤਾ ਜਗਸਿਆ, ਮੇਰਾ ਰਹਿਣ ਕੀ ਦਿੱਤੇ।..."
ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰੌਣਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਫੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੂਈ ਚੁਭੋ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਸਾਧਾਰਨ ਵਾਂਗ ਰੌਣਕੀ ਸੰਤੋ ਦੀ ਗੱਲ ਹਾਸੇ ਪਾ ਲਏਗਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੌਣਕੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਹਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਚੂਹੇ-ਮੁੱਛਾਂ ਫਰਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਖੋਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਪਈਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਸਨ।ਜਗਸੀਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਵੇਂਹਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਫੋੜਾ ਛੇੜ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
"ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੈਂ ਐਂ ਸੋਚਦੈਂ ਜਗਸਿਆ", ਰੌਣਕੀ ਗੰਭੀਰ ਮੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਛੱਤ ਵੱਲ ਨਿਗਾ ਗੱਡ ਕੇ ਝਾਕਦਿਆਂ ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, "ਬਈ ਜੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਬ ਨੇ ਏਵੇਂ ਕਰਨੀ ਸੀ ਤਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਚਿੜੀ ਜਨੌਰ ਦੀ ਜਨ ਈ ਪਾ ਦਿੰਦਾ।”
ਤੇ ਚਿੜੀ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਖੱਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਈ ਸੌਣਕੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੋਂ ਮੋੜਵਾਂ ਬੜਾ ਕਰੜਾ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ: ਏਡੀ ਖੋਲ ਮਿਲ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਐ?' ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਕਲਪਨਾ ਗੜੇ ਵਾਂਗ ਬੜ ਕੇ ਭੱਜੇ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਉਹ ਚੁੱਭ ਕਰ ਗਿਆ।
ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਰੌਣਕੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲੀਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਈ ਛੇੜਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੌਣਕੀ ਦੇ ਬੋਲ-ਬੁਲਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਵੀਂ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰੌਣਕੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਵਾਂਗ ਈ ਆਪਣੇ ਵਹਿਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਬੋਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਮੁੜ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ।
"ਬੰਦਿਆ ਤੇਰੀਆਂ ਦੱਸ ਦੇਹੀਆਂ, ਇੱਕੋ ਗਈ ਵਿਹਾ, ਨੌਂ ਕਿਧਰ ਗਈਆਂ।"
ਰੌਣਕੀ ਪਿਆ-ਪਿਆ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਈ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਗਸੀਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆਂ ਬੋਲੀ ਗਿਆ।
"ਕੋਈ ਤੇਲੀ ਸੀ, ਜਗਸਿਆ, ਉਹਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੋਹਲੂ ਮਗਰ ਤੁਰਿਆਂ ਫਿਰਦਿਆਂ ਕੱਢ ਲਈ। ਵੱਡਿਆਂ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬਈ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ 'ਚ ਦਸ ਵਾਰ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲਦੀ ਐ- ਨਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਵਰੀਂ ਤਾਂ ਰੂੜੀ ਦੀ ਵੀ ਸੁਣੀਂ ਜਾਂਦੀ ਐ, ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਸੁਣੀਂ ਜਾਵੇ? ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਲੀ ਈ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਓਸੇ ਕੜਾਹੀ 'ਚ ਤੇਲ ਤੱਤਾ ਕਰ-ਕਰ ਪਾਈ ਗਿਆ, ਖੋਪੇ ਬਲਦ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਆਵਦੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ! ਉਹਨੇ, ਬਲਦ ਦੀਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਰੱਖੇ, ਉਹਦੀਆਂ ’ਤੇ 'ਓਸ' ਸਕਤੇ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਰੱਖੇ।
"ਜਦੋਂ ਜਗਸਿਆ, ਕਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਹਾਂ ਸੱਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਕੋਹਲੂ ਮਗਰ ਫਿਰਦਾ ਇਹ ਪਖਾਣਾ ਬੋਲਿਆ ਕਰੇ: ‘ਬੰਦਿਆ ਤੇਰੀਆਂ ਦਸ ਦੇਹੀਆਂ, ਇੱਕੋ ਗਈ ਵਿਹਾ ਨੌਂ ਕਿਧਰ ਗਈਆਂ?" ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਤੇ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡੰਕੇ ਵੱਜੇ। ਕੋਈ ਸਦਾਗਰ ਓਧਰ ਦੀ ਧਨ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਖੱਚਰਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ! ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਖਾਤਰ ਤੇਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਠਹਿਰ ਪਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਚਰ ਉੱਠ ਕੇ ਤੇਲੀ ਦੇ ਬਾਰ ਮੂਹਰੇ ਆ ਖੜੀ। ਤੇਲੀ ਨੇ ਅੰਦਰ ਵਾੜ ਕੇ ਮੋਹਰਾਂ ਲਾਹੀਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰੇ ਦੱਬ-ਲੀਆਂ। ਖੱਚਰ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰੇ ਡੰਡੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਦਬੱਲ 'ਤੀ।"ਓਦਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਫੇਰ ਹੋਰ ਪਖਾਣਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਬੰਦਿਆ ਜਦ ਤੇਰੀ ਦੇਹੀ ਆਵੇ, ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦੋਹੇਂ ਕੰਨ ਹਲਾਵੇ'।"
ਰੌਣਕੀ ਬਿੰਦ ਕੁ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਗਸੀਰ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਉਡੀਕੇ, ਓਵੇਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, “ਧਨ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਤਫ਼ੀਕੈਂ, ਜਗਸਿਆ ਇਹ ਵੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਦੇਹੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦੈ- ਜਰਮ ਈ ਦੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ! ਅਖੇ ਜੀਹਦੀ ਕੋਠੀ 'ਚ ਦਾਣੇ ਓਹਦੇ ਕਮਲੇ ਵੀ ਸਿਆਣੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜਗਸਿਆ ਦੁਨੀਆਂ ਬਣਦੀ ਈ 'ਪੈਸੇ ਦੀ ਪੁੱਤ' ਜਾਂਦੀ ਐ- ਪੈਸੇ ਬਿਨਾਂ "
ਰੌਣਕੀ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹਦਾ ਸਾਹ ਜਿਵੇਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। “... ਜਦ ਤੇਰੀ ਦੇਹੀ ਆਵੇ, ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦੋਹੇਂ ਕੰਨ ਹਲਾਵੇ," ਪਲ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਉਭੜਵਾਹਾ ਈ ਏਡੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਜਗਸੀਰ ਭਕ ਗਿਆ। “ਪਰ ਸਾਡੀ ਤਾਂ ਸਹੁਰੇ ਮੇਰੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਦੇਹੀ ਵੀ ਖੋਹ-ਲੀ!..."
ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਏਡੀ ਉੱਚੀ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਛੇਤੀ ਦੇਣੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਇੰਜ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦੈ। ਪਰ ਰੌਣਕੀ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਵਿੰਗੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰਦਾ, ਖੱਬੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਪੂੰਝੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਹੇਠੋਂ, ਵਰਾਛਾਂ ਇੰਜ ਖਿਲਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
"ਕੀ ਗੱਲ ਸੀ ਰੌਣਕਾ?” ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਕੁਸ਼ ਨ੍ਹੀਂ" ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਜਗਸੀਰ ਵੱਲ ਝਾਕ ਕੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਤ ਸੁਣੋਦਾ ਸੀ।"
ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਛੱਤ ਵੱਲ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਓਵੇਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਹਉਕਾ ਭਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, “ਐਦੂੰ ਵੱਧ ਹੋਰ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ-ਜੂ ਜਗਸਿਆ। ਜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਐ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜਿਹੜੀ ਪੂਛ ਪਤ੍ਰਿਉਰੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਪੈਂਟੀ ਦੀ ਐ ਪੁੱਟ-ਲੇ"
ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਰੌਣਕੀ ਨੇ ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਆਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਸਾਉਣਾ ਰਉਂ ਵੇਖ ਕੇ ਜਗਸੀਰ ਦੀ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਹਾਸੀ ਨਿਕਲ ਗਈ।
ਫੇਰ ਤਕੜੀ ਰਾਤ ਤਾਈਂ ਰੌਣਕੀ, ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਰੂਪ-ਬਸੰਤ, ਜਾਨੀ ਚੋਰ, ਨਲ-ਦਮਿਅੰਤੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ 'ਚੋਂ ਟੋਟਕੇ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਗਸੀਰ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰੌਣਕੀ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਓਪਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ- ਬੜੀ ਓਪਰੀ, ਪਰ ਮਨਮੋਹਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਓਸ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਤਾਂ ਜਗਸੀਰ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕੁਝ ਟਿਕਾਣੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ
1
