Anil Chavda, Gauri Shankar Lake Road (2026)

22/09/2026

દાહોદમાં કવિસંમેલન
અનુભૂતિનો અવસર
આર્ટ્સ કોલેજ, ફતેપુરા, જિ. દાહોદ

તારીખ: ૨૪/૦૯/૨૦૨૬
ગુરુવારે સવારે ૧૦:૦૦ વાગ્યે

21/09/2026

અઘરાં કામ - અશરફ ડબાવાલા

21/09/2026

સોરી, અમે તમારી ચીસનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી

લોગઈન:

અમે તમારું દૂધ પીએ છીએ
માંસ ખાઈએ છીએ
તમારાં હાડકાં પાંસળીઓનાં
બેલ્ટ, બટન બનાવીએ છીએ
તમારી નસે નસને કચરી નાખીએ છીએ
પણ અમને મનુષ્યોને
આ વાતનું ઘણું દુઃખ છે
કે તમને કાપતી વખતે નીકળતી
તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી

– અક્ષય જૈન (અનુ. ગણપતલાલ ઝવેરી)

સવારે ચાનો પહેલો ઘૂંટ લેતાં આપણે ભાગ્યે જ વિચારીએ છીએ કે કપમાં આવેલું દૂધ કોઈ વાછરડાના ભાગનું હતું. ભોજનની થાળીમાં પીરસાયેલા માંસને જોઈને પણ આપણને જીવતું શરીર યાદ આવતું નથી. ચીજવસ્તુઓ આપણા ઘરમાં પ્રવેશે એ પહેલા તેમની પાછળની કથા બદલી નાખવામાં આવે છે. દૂધને પૅકેટ મળે છે, માંસને વાનગીનું નામ, હાડકાંને બટનનો આકાર અને ચામડાની ઓળખ બેલ્ટ કે પર્સ તરીકે થાય છે. જે જીવ પાસેથી આ બધું આવ્યું, તેનું આપણા જીવનમાં વસ્તુથી વિશેષ કોઈ સ્થાન નથી. અક્ષય જૈનની આ કવિતા એ રહેંસાઈ ગયેલા જીવને આપણી સામે ઊભા કરે છે.

કવિતાની શરૂઆતમાં કવિ તમારું દૂધ પીએ છીએ, માંસ ખાઈએ છીએ, જેવી સરળ યાદી આપે છે. અહીં ચોંકાવનારી વસ્તુ યાદી નથી; ચોંકાવનારી વસ્તુ એ છે કે આ બધાથી આપણે કેટલા બધા ટેવાઈ ગયા છીએ.

આ કવિતામાં “અમે” કોણ? કવિ કોઈ એક માણસ તરફ આંગળી ચીંધતા નથી. પોતાને પણ એ શબ્દની અંદર રાખે છે. તેથી વાચકને બચવાનો રસ્તો રહેતો નથી. બીજાના જીવનનો ઉપયોગ કરવાની વ્યવસ્થા આપણા ખેતરોમાં, રસોડાંમાં, બજારોમાં અને કારખાનાંમાં ફેલાયેલી છે. તેમાં દરેક માણસનો હિસ્સો સરખો હોય એવું જરૂરી નથી; દરેકની પસંદગી અને પરિસ્થિતિ પણ એકસરખી નથી. કવિતા વ્યક્તિગત નિર્દોષતાનો ચુકાદો માગતી નથી. તે એટલું પૂછે છે કે આ વ્યવસ્થાની અંદર જીવતાં જીવતાં આપણે બીજા જીવને વસ્તુથી કંઈ વિશેષ જોઈએ છીએ ખરા?

આપણે બટન બંધ કરીએ, બેલ્ટ બાંધીએ, પર્સ ઊંચકીએ, ધાબળો ઓઢીએ ત્યારે એ વસ્તુ પાછળની કથા યાદ નથી હોતી. એટલા માટે જ કવિ તેને સામાન્ય ચીજોની જેમ ગણાવે છે. ભયાનકતા ક્યારેક એટલી પરિચિત થઈ જાય છે કે આપણને ખ્યાલ જ નથી રહેતો.

કવિ જ્યારે એમ કહે કે અમને આ વાતનું દુઃખ છે, ત્યારે થાય કે હવે તે આપણને દયા રાખવા કહેશે. પણ તે ઊલટાના ઊંડો ઘા આપે છે. “તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી.” એમ કહીને એક વાક્યમાં જ આખી કવિતા પલટી નાખે છે. આપણું કહેવાતું દુઃખ પ્રાણીની વેદના માટે નથી. દુઃખ એનું છે કે તેની વેદનામાંથી આપણને કશું મળતું નથી.

આપણે પ્રાણીઓનાં દૂધ. માંસ, હાડકાં, ચામડું, વાળ — જે મળે તેનો ઉપયોગ કરી લઈએ છીએ. પણ ચીસ? તેને ક્યાં રાખવી? કઈ વાનગીમાં ઉમેરવી, કયા વસ્ત્રમાં સીવવી? કયા તાલ તરીકે ખપમાં લેવી? એ આપણા હિસાબમાં બંધબેસતી નથી. એટલે તેને ટાળી દઈએ છીએ.

આ કવિતાનો સૌથી અસહ્ય શબ્દ ‘ઉપયોગ’ છે. દરેક વસ્તુ આપણાં ઉપયોગ માટે જ અસ્તિત્વમાં નથી. આજકાલ કોઈનું દુઃખ આપણને લાભ આપે તો જ સાંભળવા યોગ્ય લાગે છે.

ઘણી વાર ક્રૂરતા માટે ગુસ્સો જરૂરી હોતો નથી. માણસ પોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય, વસ્તુ ખરીદે, પૈસા ચૂકવીને તેને ઘરે લાવે — આ બધું કોઈને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રક્રિયાથી દૂર છે. અંતર આપણને નિશ્ચિંત રાખે છે. કવિતા એ અંતર ઘટાડે છે. તે કપને વાછરડાની નજીક, બટનને પાંસળીની નજીક અને થાળીને જીવતા શરીરની નજીક લઈ આવે છે. એ પછી નિર્ણય વાચકનો છે, પરંતુ પહેલાં જે અજાણ્યું લાગતું હતું તેને હવે સાવ અજાણ્યું કહી શકાય તેમ નથી.

અક્ષય જૈનની કવિતાનું બળ એ છે કે તે આપણને સારા માણસ બનવાની જાહેરાત કરવાનો અવસર આપતી નથી. તે માત્ર એક ચીસ સંભળાવે છે અને તેની સામે આપણું દુઃખ કેટલું ખોખલું હોઈ શકે તે બતાવે છે. વાંચન પૂરું થાય પછી પણ છેલ્લી પંક્તિ મનમાં અટકી રહે છે. કદાચ બીજા દિવસે ચાનો કપ હાથમાં લેતાં, ભોજન સામે બેસતાં, બટન બંધ કરતાંં કે પર્સ ઊંચકતા તે ફરી યાદ આવે એવું બને.

લોગઆઉટઃ

ઓફિસ જતા દરરોજ નાખો માછલીને લોટ,
ટિફિનમાં જેણે માછલી સાઇડમાં મૂકી છે.
– ભાવિન ગોપાણી
ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કોલમ અંતરનેટની કવિતાનો લેખ
Gujarat Samachar

19/09/2026

ખટપટ ખોટી - મધુસૂદન પટેલ

18/09/2026

મને જણાવતા આનંદ થાય છે કે એક જ દિવસે બે જગાએ બે જાણીતા વક્તાઓ મારી નવલકથા ‘શિખંડી‘ વિશે વાત કરવાના છે. વિશેષ આનંદ એ કે આ નવલકથાની બીજી આવૃત્તિ પણ પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે.
વ્યાખ્યાન માટે મારી નવલકથા પસંદ કરવા માટે આદરણીય Minal Dave અને ખુશાલી ભટ્ટનો આભાર.
આ પુસ્તક આપ જેનઓપસ અને એમેઝોન પરથી તથા તમારા નજીકનાં બુકસ્ટોર પરથી મેળવી શકો છો

Zenopus: https://zenopus.in/book/novel/shikhandee

Amazon: https://amzn.in/d/ax64wDn

Zen Opus Zen Opus

17/09/2026

પાણીપુરી કે ચોગ્ગો? 🤣
ચા કે ચોગ્ગો? 😀

16/09/2026

કક્ષા - અનિલ ચાવડા

13/09/2026

શાયરી એ સંજીવની છે

લોગઈન:

અમૃતથી હોઠ સહુના એંઠા કરી શકું છું
મૃત્યુના હાથ પળમાં હેઠા કરી શકું છું
આ મારી શાયરી એ સંજીવની છે ‘ઘાયલ’
શાયર છું પાળિયાને બેઠા કરી શકું છું
– અમૃત ‘ઘાયલ’

માણસ મૃત્યુ પામે ત્યારે માત્ર શરીર નાશ પામે છે; તેણે ઉચ્ચારેલા શબ્દો, વેઠેલી પીડા, વહેંચેલો પ્રેમ અને પ્રગટાવેલું અજવાળું ક્યાંક ને ક્યાંક જીવતું રહે છે. ક્યારેક એ સ્મૃતિ બનીને પાંપણ પર બેસે છે, ક્યારેક પ્રસંગ બનીને હોઠ પર ઊગે છે, તો ક્યારેક કવિતા બનીને આખા યુગની છાતીમાં ધબકે છે. સમય શરીરને સ્મારકમાં ફેરવે, પણ સાચો શબ્દ સ્મારકને ફરી શરીર આપી શકે. અમૃત ‘ઘાયલ’નું આ મુક્તક શાયરીની આવી જ શક્તિનો શંખનાદ છે.

શાયરનું નામ પણ અમૃત છે અને તેમની કવિતાનું સ્વરૂપ પણ અમૃત! અહીં નામ અને કર્મ વચ્ચે સુંદર સંગમ રચાય છે, જાણે નદી પોતાનું નામ સાગરમાં લખી રહી હોય. અમૃત એટલે જેના સ્પર્શથી મૃત્યુ પાછું વળી જાય, કરમાયેલું જીવન ફરી લીલું થાય અને સમયના કપાળ પર પડેલી કરચલીઓમાં વસંતની કૂંપળો ફૂટે. શાયર અમૃતથી હોઠ એંઠા કરવાની વાત કરે છે. આ અત્યંત જીવંત પ્રયોગ છે. અમૃત પીધા પછી હોઠ પર રહી ગયેલા સ્વાદને માણસ જીભથી ફરી ફરી માણે, એવી રસસભર અનુભૂતિ આ શબ્દોમાં છુપાયેલી છે.

જીવનનાં સંઘર્ષો માણસની સંવેદનાને પથ્થર બનાવી દે છે. જવાબદારીઓની ધૂળમાં લાગણીઓનાં અરીસા ઝાંખા થઈ જાય છે. દિવસો દોડતાં રહે, વર્ષો પસાર થતાં રહે, એમાં માણસ જાતને મળવાનું ભૂલી જાય છે. એવામાં કોઈ કવિતા અચાનક આવે, હૃદયના દ્વારે ટકોરા મારે અને અંદર સૂતેલા માણસને જગાડે ત્યારે આંખ ભીની થાય, હોઠ પર સ્મિત કે જૂની વેદના સળવળે... ત્યારે સમજવું કે શાયરીની સંજીવનીએ કામ શરૂ કરી દીધું છે.

મૃત્યુના હાથ જિંદગી ઝૂંટવે, પણ શાયર પોતાની કાવ્યશક્તિથી એ હાથ હેઠા પાડી શકે છે. અહીં સજીવારોપણ, અતિશયોક્તિ અને રૂપક ત્રણેય અલંકારો એકબીજાનો હાથ પકડીને ઊભા છે. કવિતા દેહના મૃત્યુને રોકી ના શકે, પરંતુ માણસને અંદરથી મરતો ચોક્કસ અટકાવી શકે.

મૃત્યુ દેહને મારી શકે, શબ્દને નહીં. મીરાં દેહથી હયાત નથી, પણ તેમનાં પદ છે. કબીરનો દેહ કાળના પ્રવાહમાં વિલીન થઈ ગયો, પણ તેમના દોહાઓ આજે પણ સમાજની જડતાને ચીરી રહ્યા છે. નરસિંહ મહેતાનાં પગલાં ભૂંસાઈ ગયાં, પણ તેમનાં પ્રભાતિયાં રોજ સવારે અંધકારના ખભા પરથી સૂર્યને ઉતારે છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીનો અવાજ સમયમાં ઓગળી ગયો, પણ તેમના શબ્દો આજે પણ પહાડોમાં પડઘા બની રહ્યા છે. દીવો ઓલવાય છે, અજવાળું યાત્રા ચાલુ રાખે છે.

મૃત્યુ શરીરનો અંત લાવી શકે, અર્થનો નહીં. તે શ્વાસ છીનવી શકે, સ્વપ્નો નહીં. તે શાયરની આંગળીઓ સ્થિર કરી શકે, અક્ષરો નહીં. તેથી જ સારો શાયર મૃત્યુનો વિરોધ તલવારથી નહીં, કલમથી કરે છે.

રામાયણમાં સંજીવની ઔષધિ મૂર્છિત લક્ષ્મણને જીવન આપે છે. અહીં શાયર પોતાની કવિતાને સંજીવની કહે છે. પૌરાણિક સંજીવની શરીરને જીવાડે છે, જ્યારે શાયરીની સંજીવની સંવેદનાને. માણસની અંદર કરુણા, પ્રેમ, સ્મૃતિ, સ્વપ્ન અને પ્રતિકાર પણ જીવંત હોવાં જોઈએ. જે માણસ શ્વાસ લે, પણ કશું અનુભવે નહીં, તે જીવતેજીવત પથ્થર સમાન છે. કવિતા આવા માણસના પથ્થરપણાને ધબકતો કરવાનું કામ કરે છે.

અહીં ‘ઘાયલ’ તખલ્લુસનો ઉપયોગ પણ અત્યંત અર્થસભર થયો છે. પોતે ઘાયલ હોય, તે જ શાયરીને સંજીવની રચી શકે. જે હૃદયે કદી વેદના જોઈ ન હોય, તેની ભાષામાં ચમક હોઈ શકે, ઊંડાણ નહીં. સાચા શાયર પાસે શબ્દકોશ કરતાં પીડાકોશ વધારે હોય છે. તે પોતાની વ્યથાને પંક્તિમાં ઓગાળે છે. પછી એ જ પંક્તિ બીજાના દુઃખ પર મલમ બને છે.

કવિ વિચિત્ર કીમિયાગર છે. તે પોતાનાં આંસુમાંથી બીજાનું સ્મિત બનાવે છે. પોતાના અંધકારમાંથી બીજા માટે દીવો ઘડે છે. હૃદય પર પડેલા ઘાવને તે છુપાવતો નથી; તેમાંથી ઝરૂખો બનાવે છે, જેથી ત્યાંથી મનુષ્યતાનું આકાશ જોઈ શકાય.

પાળિયો એટલે કોઈ વીરની સ્મૃતિમાં ઊભેલો પથ્થર. પણ કવિએ અહીં પથ્થર જેવા જડ થઈ ગયેલા માણસોની પણ વાત કરી છે. સમય જે માણસને પથ્થરમાં ફેરવી દે, શાયર એ પથ્થરને માણસમાં ફેરવવાની વાત કરે છે.

સાચી કવિતા વીતેલી ઘટનાને વર્ણવતી નથી, તેને ફરી રચે છે. આ જ શાયરીની સંજીવની છે. પણ દરેક લખનાર પાળિયાને બેઠો કરી શકતો નથી. એ માટે માત્ર ભાષા જાણવી પૂરતી નથી; જીવન વાંચવું પડે. છંદ શીખવો પૂરતો નથી; માણસની અંદર ચાલતો લય સાંભળવો પડે. કાફિયા મેળવવા પૂરતા નથી; આંસુ અને આશા વચ્ચેનો સંબંધ મેળવવો પડે. અલંકારો ભાષાને સુંદર બનાવી શકે, પણ સંવેદના વિના એ સૌંદર્ય કાચનાં ફૂલ જેવું રહે, ચમકે ઘણું, મહેકે નહીં. જે શબ્દમાં અનુભવનું રક્ત વહેતું હોય, તે જ શબ્દ જીવંત બને છે. કવિતાની સાચી શાહી શીશીમાંથી નહીં; ઘાવમાંથી ટપકતી હોય છે.

લોગઆઉટઃ

મોતની તાકાત શી મારી શકે?
જિંદગી તારો ઈશારો જોઈએ
જેટલે ઊંચે જવું હો માનવી
તેટલા ઉન્નત વિચારો જોઈએ
– ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કોલમ અંતરનેટની કવિતાનો લેખ
Gujarat Samachar

11/09/2026

પડ્યું છે આંખમાં કસ્તર એ તેથી પટપટાવે છે,
અને હું એમ સમજ્યો આંખ મારાથી લડાવે છે.

રહ્યો છે એમની સાથે હવે બસ આટલો સંબંધ,
હવે દર બર્થડેના દિવસે એક મિસકોલ આવે છે.

અલગ છે વાત કે લાગી રહી છે આગ મારામાં,
મને છોડી એ બીજા કોકનો ચૂલો ઝગાવે છે.

સળગતા પત્રમાં તો સ્પષ્ટ છે ઉલ્લેખ બંનેનો,
હવે જોવાનું કાગળ કોણ દાઝીને બચાવે છે.

વતનની ધૂળ બહુ સારી રીતે સમજી ગઈ છે વાત,
ફકત એકાદ પળ માટે જ સૌ માથે ચડાવે છે.

~ અનિલ ચાવડા

Anil Chavda

22/09/2026

21/09/2026

21/09/2026

19/09/2026

18/09/2026

17/09/2026

16/09/2026

13/09/2026

11/09/2026

Address

Website

Alerts

Contact The Establishment

Shortcuts

Share

Listing takedown request