05/06/2026
Međunarodna naučna konferencija „Partizansko spomen-groblje u Mostaru“ održana je u Historijskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu, 26. maja 2026. godine. Organizatori konferencije su Centrar za istraživanje i valorizaciju graditeljskog naslijeđa VAM i Historijski muzej BiH.
Ovaj događaj je okupio arhitekte, konzervatore, historičare, historičare umjetnosti, kustose, muzeologe, pejzažne arhitekte i istraživače memorijalne baštine oko pitanja: kako čuvati spomenik koji je složena topografska, simbolička i društvena konstrukcija? Partizansko spomen-groblje u Mostaru može se čitati kao kamena knjiga grada, istovremeno nekropola i vrt, mjesto u kojem opomena i sjećanje ne pripadaju jednom prošlom vremenu, nego ostaju otvoreno ogledalo budućnosti Mostara.
Program konferencije prepoznao je memorijalno groblje kao najugroženiji dio šireg Bogdanovićevog opusa u Bosni i Hercegovini, te u pravom trenutku otvara pitanje pripreme nominacionog dosjea za UNESCO Listu svjetske baštine. Time je konferencija izašla iz uobičajenog akademskog i komemorativnog okvira i prešla u prostor društvene odgovornosti prema ovom jedinstvenom spomeniku, ali i arhitekti.
Prva sesija, „Arhitektonski kod Bogdana Bogdanovića: Od lične kosmogonije do savremenih vrijednosti“, otvorila je pitanje mjesta mostarskog spomen-groblja u cjelini autorovog opusa, kao i napetost između partikularnog i univerzalnog. Druga sesija usmjerila je pažnju prema historijskom kontekstu, Narodnooslobodilačkoj borbi, spomen-pločama, imenima i odnosu prema stećcima. Treća sesija otvorila je pitanja politike sjećanja, konflikta, zaborava i muzeološke reanimacije, dok je četvrta bila posvećena integralnoj zaštiti, vodi, pejzažu i savremenom životu kompleksa.
U ovom rasporedu tema mogla se prepoznati gotovo bogdanovićevska struktura mišljenja: od kozmološkog znaka do kanala za vodu, od akronekropole do korijena čempresa, od ideje grada do jedne izgubljene ploče. Upravo ta sposobnost da se mitsko i tehničko, arhetipsko i arhivsko, simboličko i infrastrukturno sagledaju zajedno, čini ovu konferenciju posebno značajnom.
U radovima posvećenim vodi i pejzažu otvoreno je možda najkonkretnije pitanje buduće obnove: kako obnoviti spomenik koji je istovremeno infrastruktura i metafora. Voda se u mostarskoj nekropoli ne može razumjeti samo kao tehnički sistem, niti samo kao element degradacije. Ona pripada samoj semantici mjesta. Ona je trag kretanja, znak pročišćenja, i potencijalni uzrok propadanja.
Sudionici su se osvrnuli i na činjenicu da spomenici ne nestaju samo fizički. Oni umiru i administrativno, simbolički, interpretativno: kroz neodržavanje, kroz prešućivanje, kroz promjenu jezika kojim društvo govori o vlastitoj prošlosti. U tom smislu, Partizansko spomen-groblje u Mostaru nije samo konzervatorski problem, nego simptom odnosa prema antifašističkom naslijeđu, modernoj arhitekturi i samoj mogućnosti zajedničkog pamćenja. Upravo se tu nalazi i jedan od ključnih zadataka Docomomo BiH: da modernu baštinu ne brani samo kao stilsku epohu, nego kao etički horizont arhitekture.
Mostarsko Partizansko spomen-groblje jedan je od rijetkih prostora u kojem se arhitektura usudila misliti grad mrtvih kao analogiju grada živih. Njegova snaga nije u dominaciji nad pejzažom, nego u sposobnosti da pejzaž pretvori u nosioca kolektivnog pamćenja.
Zato njegova obnova ne može biti samo materijalna restauracija. Ona mora biti obnova odnosa: prema Mostaru, prema antifašističkom naslijeđu, prema modernoj memorijalnoj arhitekturi, prema spomeniku kao otvorenom djelu koje pripada svima. Bogdanović je o mostarskoj nekropoli zapisao: „Partizanska nekropola je bila Mostar u malom, replika grada na Neretvi, njegov idealni dijagram.“
Autorica teksta: Dr. Aida Idrizbegović Zgonić
